کودکان و نوجوانان

دوران کتابدرمانی کودکان ناشنوا، حدود یک ماه و نیم به طول انجامید. این فرایند، در فاصلهی هر هفت روز چهار داستان به همراه لوح فشرده زبان اشاره آن داستانها، در منزل آزمودنیها اجرا شد. در نهایت فرایند کتابدرمانی، هفت جلسه به طول انجامید که در طی آن هر کودک، خود 28 داستان مناسب را مطالعه کرد و فیلمهای زبان اشارهی آن کتابها را نیز مشاهده نمود. در هر جلسه، هر آزمودنی 4 کتاب با محتوای کاهش ترس وکاهش اندوه و کاهش پرخاشگری و افزایش اعتماد به نفس را مطالعه کرد.
پژوهشگر برای هر آزمودنی لیستی از 28 کتاب را فراهم کرد که در طی هر جلسه، آن دسته از کتابهایی را که آزمودنی مطالعه کرده بود، مشخص میکرد. پژوهشگر در هر جلسه به ارزیابی درک آزمودنی از کتابهای ارائه شده میپرداخت، بدین صورت که در مورد محتوای کتابها چندین سؤال را میپرسید تا از درک آزمودنی از آن کتابها اطمینان حاصل کند. اگر آزمودنی کتابی را مطالعه نکرده بود، تا جلسهی بعد فرصت داشت که آن را نیز مطالعه کند. در ضمن در پایان هر جلسه، پژوهشگر هدایایی در قبال مطالعهی کتابهای مورد نظر به آزمودنی میداد.
پژوهشگر با شرکت در کلاسهای اشارهی مخصوص ناشنوایان و علاقهی شخصی در یادگیری زبان اشاره به این زبان تسلط یافت. در ضمن تجربه شخصی نیز داشت.
ابزارهای مورد استفاده در این پژوهش شامل موارد زیر است:
( سیاههی رفتاری کودک (سی بی سی ال)
همان گونه که در فصل یک گفته شد این نظام یک الگوی چندمحوری است که چارچوبی برای سازماندهی و یکپارچهسازی دادههای تجربی حاصل از منابع اطلاعاتی مختلف را فراهم میکند. این فرم یکی از فرمهای موازی نظام سنجش آشنباخ است.
این سیاهه را باید والدین و یا فردی که سرپرستی کودک را بر عهده دارد و از او مراقبت میکند و یا هرکسی که با کودک در محیطهای شبهخانوادگی بر خورد دارد و او را کاملاً میشناسد، تکمیل کند. در پژوهش حاضر، این سیاهه توسط والدین یا خواهر وبرادر بزرگتر این کودکان تکمیل شده است. پاسخدهنده، ابتدا تعدادی سؤال بازـ پاسخ را که به شرایط شغلی والدین و بیماریها و ناتوانیهای کودک مربوط میشدند و عمدهترین نگرانی پاسخدهنده را در ارتباط با کودک و همچنین نظر او را نسبت به بهترین ویژگیها و خصوصیات کودک جویا میشدند، تکمیل میکرد. پژوهشگر به دلیل مقایسهی پیشآزمون و پسآزمونهای مربوط به مقیاسهای آزمودنیها، از این قسمت صرف نظر کرد، به این دلیل که پیشآزمونها و پسآزمونهای این قسمت در فرمها باهم تفاوتی نداشت.
در ادامهی این فرم، پاسخدهنده، مشکلات عاطفی، رفتاری و اجتماعی کودک را درجهبندی
میکند. این فرم شامل 113 سؤال است، اما با در نظر گرفتن 7 قسمتی بودن سؤال 56، در مجموع 120 سؤال در نظر گرفته میشود.
در این سؤالات پاسخدهنده براساس وضعیت کودک در 6 ماه گذشته، هر سؤال را به صورت نادرست=0؛ تاحدی درست است= 1؛ کاملاً یا غالباً درست است=2، درجهبندی میکند.
( فرم گزارش معلم (تی آر اف )
این فرم نیز یکی دیگر از فرمهای موازی نظام سنجش آشنباخ است. فرم گزارش معلم را که برای کودکان و نوجوانان 6 تا 18 ساله بهکار میبرند، معلم و یا سایر کارکنان مدرسه مانند مشاوران، مدیر یا معاون، دستیار معلم و مربی ویژه که با عملکرد کودک در مدرسه آشناست، تکمیل میکند. این فرم روشی کارآمد و مقرون به صرفه برای بهدست آوردن تصویری فوری از عملکرد کودک در مدرسه ازدیدگاه معلم ویا سایر کارکنان است. از این فرم میتوان برای مقایسهی گزارشهای معلمان مختلف و یا مقایسه با گزارشهای حاصل از فرم سیبیسیال نیز استفاده کرد.
تنها تفاوت این فرم را با سیاههی رفتاری کودک این مسأله میتوان عنوان کرد که این فرم باید در طی وضعیت کودک در 2 ماه گذشته، تکمیل گردد.
لازم به ذکر است که هم در سیاههی وارسی والدین و هم در فرم گزارش معلم هرکدام از سؤالات میتواند وضعیت کودک را در نشانگانهای درونیسازی و برونیسازی شده و دیگر مشکلات تعیین کند. در این پرسشنامهها مقیاسهایی براساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی تنظیم شده که عبارتاند: از مشکلات اضطراب/ افسردگی، گوشهگیری/افسردگی و شکایات جسمانی که به این مقیاسها نشانگانهای درونیسازی گفته میشود. این نشانگانها در درون خود کودک قرار دارد. دستهی دیگر مشکلاتی که توسط این پرسشنامه مورد بررسی قرار گرفت، عبارتاند: از رفتارهای قانونشکنانه و رفتارهای پرخاشگرانه که به این مقیاسها نشانگانهای برونیسازی گفته میشود.
این نشانگانها مشکلاتی هستند که مستلزم تعارض با دیگران و یا انتظارات دیگران از کودک است (آشنباخ و رسکورلا ، 2001).
در این پژوهش در مورد هر یک از کودکان جامعهی آماری، این پرسشنامه در دو مرحلهی
پیشآزمون و پسآزمون که بعد از اجرای کتابدرمانی اجرا شد، توسط والدین دربارهی رفتارهای کودک تکمیل گردید.
در سیاههی رفتاری والدین و فرم گزارش معلم به هر دسته از این نشانگانهای درونیسازی و برونیسازی شده نمرهای بین 0 تا 2 اختصاص داده میشود؛ سپس نمرهی تی هر مقیاس با مجموع نمرات سؤالهای قرارگرفته در ذیل آن، با توجه به نمراتی که در پیوست 4 آمده است محاسبه شده و براساس نمرات تی، نیمرخ مربوط به هر آزمودنی رسم میگردد.
هرکدام از مقیاسها شامل دستهای از سؤالهای پرسشنامه میشوند.
( اضطراب/ افسردگی: شامل سؤالات شماره: 14، 29، 30، 31، 32، 33، 35، 45، 50، 52، 71، 91، 112.
( گوشهگیری/ افسردگی شامل سؤالات شماره: 5، 42، 65، 69، 75، 102، 103، 111.
( شکایات جسمانی شامل
سؤالات شماره: 47، 49، 51، 54، 56الف، 56ب، 56پ، 56ت، 56ث، 56ج، 56چ.
( مشکلات اجتماعی شامل سؤالات شماره: 11، 12، 25، 27، 34، 36، 38، 48، 62، 64، 79.
( مشکلات تفکر شامل سؤالات شماره: 9، 18، 40، 46، 58، 59، 60، 66، 70، 76، 83، 84، 85، 92، 100.