کارکردهای اساسی خانواده

نظام سرمایه‏داری، تغییرات دیگری را نیز برای خانواده به همراه داشت. اندازه خانواده در دوره قبل از صنعتی شدن عمدتا به وسیله نیاز آن به نیروی کار تعیین می‏شد. این نیاز همواره تقریبا در طول زمان ثابت بود. بنابراین ثبات در اندازه خانواده هم به همان مقدار مهم بود. هنگامی که فرزندان خانواده برای کار خیلی جوان بودند، کودکان بزرگ‏تر و جوانان به عنوان پیشخدمت به کار گرفته می‏شدند. وقتی بچه‏ها بزرگ‏تر می‏شدند تعداد خدمتکاران کاهش یافته و کودکان اضافی برای خدمت در خانواده‏ای دیگر، فرستاده می‏شدند. خانواده شهری اغلب بعد از آن که پسرانشان بزرگ شده و خانه را ترک می‏کردند، جهت کسب درآمد، محصلان را می‏پذیرفتند. همه اینها نشان می‏دهد که اندازه خانوار در مقایسه با نظام کنونی تا حدی بدون تغییر باقی مانده است که در آن، افراد دوره‏های تجرد را سپری می‏کنند؛ سپس ممکن است در خانواده بزرگ زندگی کنند یا جدا شده و همانند بزرگ‏ترها به زندگی تنهایی بازگردند.
در این خصوص در ارتباط با خانواده های جانباز ذکر این نکته ضروری است که هر چند در تعریف اسلامی ازجانباز به عنوان کسی که یکی از اعضای خود را در راه رضای خداوند و در اثر جنگ از دست داده است بیشتر تأکید شده است اما اگر نگاه را از زاویه ی مفهومی جانباز برداشته و توجه خود را به گستره ی مفهومی معلول بیندازیم آنوقت می توانیم ادعا کنیم ریشه تاریخی خانواده هایی که یکی از اعضای آنها دچار نقص عضو بوده اند به آغاز زندگی انسان بر می گردد چرا که این احتمال وجود داشته است که یکی از اعضای خانواده در اثر حوادث طبیعی و یا حوادثی که مخلوق خود بشر بوده اند(جنگ) چنین پدیده ای را تجربه کرده باشند و لذا بعید نیست که در اثر چنین پدیده ای(نقص عضو) در بعضی از کارکردهای اصلی خانواده اختلال بوجود بیاید با این توضیح به تعاریف مربوط به خانواده می پردازیم.
2-2) تعریف خانواده
شاید به نظر برسد که مفهوم خانواده از مفاهیم بسیار روشن عامه فهم است، به گونه ای که همه ی مردم اعم از کوچک و بزرگ، باسواد و بی سواد همه آن را می فهمند و نیازی به تعریف آن نیست این در حالی است که این امر به این سادگی هم نیست. برخی خانواده را یک سازمان اجتماعی دانسته اند، بدین سان تعریف خانواده در طول زمان با تغییراتی همراه بوده است از یک منظر خانواده عبارت است از:«پیوند قانونی دو جنس مخالف بر پایه ی روابط پایا، تقدس مذهبی، روابط عمیق عاطفی که با نوعی قرارداد اجتماعی و آثار مهم فرهنگی همراه است»(Engels,1973: 171-205). از منظری دیگر: «خانواده فرایندی است از کنش متقابل دو فرد که با شرایطی قانونی و طی مراسمی به نام ازدواج بوجود می آید و به طور کلی عمل آنان مورد پذیرش قرار گرفته است(Karlsson,1963:31). آنتونی گیدنز خانواده را گروهی از افراد می داند که با ارتباطات خویشاوندی مستقیماً پیوند یافته و اعضای بزرگسال آن مسولیت مراقبت از کودکان را بر عهده دارند. پیوندهای خویشاوندی ارتباطات میان افراد است که یا از طریق ازدواج برقرار گردیده، یا از طریق تبار است که خویشاوندان خونی(مادران، پدران، فرزندان دیگر، پدربزرگ ها و غیره) را با یکدیگر مرتبط می سازد(گیدنز،1383: 424). همچنان که مشهود است بعضی روابط خویشاوندی و همخونی را اساس تشکیل خانواده قلمداد می کنند؛ عده ای دیگر عامل اقتصادی و گروهی دیگر عوامل روانی و جنسی در تشکیل آن قلمداد کرده اند اما چیزی که در این میان حائز اهمیت است اینکه متفکران اجتماعی هریک براساس نیاز و دغدغه ای که به نوعی نگاه آنها را نسبت به این مسأله تحت تأثیر قرار داده است به تعریف خانواده پرداخته اند.
یونسکو در سال 1992 بین واحد خانواده و اعضای یک خانه تمایز قائل می شود و پنج گونه خانواده را تعریف می کند: خانواده هسته ای- خانواده متشکل از دونسل پدر و مادر و فرزندان یا والدین مجرد و فرزندانشان؛ خانواده بنیادین- خانواده متشکل از سه نسل شامل پدر، مادر، فرزندی که ازدواج کرده، همسر و فرزندان او؛ خانواده عمودی پشت در پشت؛ خانواده مشترک یا بسط یافته و خانواده پیچیده – هنگامی که دو خانواده بعد از طلاق گرد هم می آیند.
از این تعاریف اینگون بر می آید که هر گروهی متناسب با اندیشه ها و باورها، رسوم و اعتقادات خود که در تناسب با فرهنگ بومی یا ملی آن منطقه می باشد، به تعریف خانواده پرداخته است، به گونه ای که بعضی ها تنها خانواده گسترده را به عنوان اصلی پذیرفته اند و برخی دیگر تنها خانواده ی هسته ای را به رسمیت می شناسند. اما با این توضیحات نکته ای که در اینجا لازم به ذکر است تعریف خانواده در پژوهش حاضر است لذا محقق در تعریف خانواده بیشتر به خانواده هسته ای نظر دارد براین اساس خانواده جانباز خانواده ای است که در اثر عوامل مربوط به دفاع مقدس یکی از والدین یا هردو را به لحاظ جسمی و روحی مورد آسیب قرار گرفته و بدین جهت بسیاری از کارکردهای خانواده مختل و اخلاق اجتماعی، ارزش ها و هنجارهای اجتماعی در این خانواده ها تا حدودی در معرض تهدید قرار گرفته اند.
2-3) انواع خانواده
با توجه به تحولات و تغییرات زندگی بشر و همچنین با توجه به تغییر در الگو های فرهنگی و اجتماعی (در طیف زمانی، مکانی، توسعه و تحولات تکنولوژی و تحول ساختار جامعه ی سنتی به صنعتی)، خانواده در قالب الگوهای متنوعی مشاهده شده است از جمله متداول ترین و عام ترین این تقسیمات، دو تیپ خانواده مطرح است که شامل خانواده گسترده و خانواده هسته ای می باشد.
الف) خانواده
گسترده
گونه ای خانواده ی پدر سالار است که از طریق ازدواج اعضاء جوان خانواده و پیوندهای سببی بوجود می آید. از این جهت این نوع خانواده شامل چندگروه خونی،گروه زناشویی و چند گروه فرزند پذیر است. خانوده گسترده نقش بارزی در برآوردن نیازهای اقتصادی، اجتماعی، تربیتی و عاطفی اعضای خود بر عهده دارد و این امر از طریق گروه وسیع خویشاوندان محقق می شود. از این روست که افراد از پیوستگی زیادی نسبت به یکدیگر برخوردارندو مرگ اعضای آن منجر به جدایی و از هم پاشیدگی کل خانواده نمی شود. اساس خانواده گسترده بر پایه ی کشاورزی و دامپروری است. خانواده ای که دارای بعد اقتصادی و تولیدی است، صرفاً مصرف کننده محسوب نمی شود(فربد،1383: 202).
ب) خانواده هسته ای
خانواده هسته ای متشکل از والدین با فرزندان یا بدون فرزندان است. جدایی محل کار از محل زندگی، نقش و اهمیت آموزش و تحصیلات برای والدین و فرزندان، ساختار قدرت، نحوه ی انتخاب همسر، فرزندآوری، اجرای مراسم خانوادگی، تقسیم کار در خانواده، نحوه ی مشارکت در امور داخل خانه و جامعه و آینده نگری در مورد فرزندان در زمره اصلی ترین مسائل خانواده هسته ای در دوران جدیداست(بهنام،1383: 192).
ذکر این نکته الزامی است که یک پدیده یا یک مسأله ی خاص را می توان از زاویای مختلف مورد کاوش قرار داد و زمانی که این کار انجام شود آن پدیده و مسأله خاص می تواند پوشش های مفهومی متفاوتی را به خود اختصاص دهد لذا خانواده هم از این امر مستثنی نیست به عبارتی دیگر خانواده نیز می تواند از زوایای مختلف تعریف ها و انواع مختلفی را به خود بگیرد با این وجود انواع خانواده ای که در بالا ذکر آن رفت از این حیث بیان شدند که در جریان صنعتی شدن و بمباران های سریع تکنولوژی تغییرات خانواده از گسترده به هسته ای از نمود بیشتری برخوردار است.
2-4) کارکرد خانواده
گروه ها، وقایع و امور اجتماعی زمانی دوام و بقا خواهند داشت که کارکردهای متناسب با نیاز جامعه داشته باشند. بخش قابل توجهی از مباحث جامعه شناسی خانواده به موضوع کارکردهای خانواده اختصاص یافته است. مسئله ی مهم برای جامعه شناسان، تبیین چرایی و چگونگی ایفای کارکردهای اجتماعی توسط نهاد خانواده است؛ اما این موضوع، مانند بسیاری از موضوعات دیگر پیوندی ناگسستنی با مواضع ارزشی و ایدئولوژیک افراد و دیدگاههای گوناگون دارد. از میان کارکردهایی که از دیدگاه های گوناگون برای خانواده قائل شده اند مهمترین آنها عبارتند از: تولید مثل، حمایت و مراقبت، جامعه پذیری، تنظیم رفتار جنسی، عاطفه و همراهی ، کارکردهای اقتصادی و تربیت دینی(مخصوصاً در ایران) می باشد.
الف) تولید مثل
تولید مثل از کارکردهای اساسی خانواده است که همیشه بقای خانواده را تضمین کرده است. هرچند که در نگاه بعضی از فمینیست ها این امر عامل نابرابری دانسته شده مثلاً به نظر فایرستون« زنان باید با توسل به تکنولوژی پیشرفته تولید مثل خود را از قید و بندهای زیست شناختی شان آزاد کنند»(Jaggar,1994: 81).
ب) حمایت و مراقبت
انسان موجودی است که در آغاز زندگی از برآوردن نیازهای زیستی خود ناتوان است و این ناتوانی، برخلاف بسیاری از حیوانات، تا مدت زیادی پس از تولد ادامه می یابد. بسیاری از انسان ها نیز در اواخر زندگی خود، به سبب پیری دچار عجز و ناتوانی می شوند و افزون بر این احتمال عروض عجز به سبب بیماری یا نقص عضو در تمام مراحل زندگی وجود دارد. خانواده همواری نهادی بوده که مسئلیت رسیدگی به افراد ناتوان را به عهده داشته، هر چند در این اواخر به سبب رشد نهادها و موسسات جایگزین، تغییراتی در این کارکرد ایجاد شده است.
این در حالی است که بسیاری از فمینیست ها، مادری و مراقبت از فرزند را به جای آنکه به قابلیت های درونی زنانه اسناد داده شوند، به عنوان ساخت های فرهنگی در نظر گرفته می شوند (Ramazanoglu,1989: 70). البته باید توجه داشت زمانی که قرار بر این باشد که تمام مسائل حتی مسائلی که به صورت طبیعی خود بدیهی می باشند در داخل جامعه تحلیل شوند و رنگ و بوی اجتماعی به خود بگیرند مسلماً اینگونه کژاندیشی های در حوزه های مختلف نیز به بار خواهد آمد.
ج) جامعه پذیری
جامعه پذیری یکی از مهمترین کارکردهای خانواده می باشد که از بدو تولد آغاز می شود و این امر از طریق تعاملی که پدر و مادر در سنین بسیار پائین و حساس با کودک برقرار می کنند انجام می شود. آموزش هایی که برای اجتماعی کردن کودک لازم می باشد به دو دسته آموزش های زیستن و جامعه ای تقسیم می شود که اولی اعمالی از قبیل چگونه غذا بخوریم، چگونه راه برویم و اعمالی که در راستای زیستی می شود را در بر می گیرد. در حالی که دومی علائق و نیازهایی را پوشش می دهند که ضرورت زندگی اجتماعی آنها را ایجاب می کند، مثل زبان و گفتار.
د) کارکرد اقتصادی خانواده
تقریباً تا قبل انقلاب صنعتی، خانواده هم واحد مصرف و هم واحد تولید بود، لذا بیشتر اعضای خانواده در داخل خانواده مشغول کارهای تولیدی بودند. در حالی با انقلاب صنعتی تحولات عظیمی در حوزه کار و فعالیت های اقتصادی درون خانواده رخ داد، در این دوران بود که دیگر فعالیت تولیدی به عنوان یکی از کارکردهای خانواده منسوخ شد و فعالیت تولیدی و اقتصادی به بیرون از خانواده ها منتقل شد. اما اگر با رویکردی مصرف گرایانه به فعالیت های اقتصادی خانواده نگاه کنیم باید اذعان کنیم که خانواده ها امروز هم به شکلی گسترده فعالیت اقتصادی دارند، چرا که خانواده ها امروزه یکی از نهادهای اص
لی در حوزه ی مصرف کالاهای گوناگون می باشند.
هر چند که توضیح تک تک این کارکردها از حوصله و طاقت این پژوهش خارج است اما لازم به ذکر است که خانواده کارکردهای گوناگونی دارد که اهمیت والای این نهاد مهم تنها در در پرتو توجه به ابعاد مختلف آن هویدا می شود. هر گونه بی توجهی به تعدد کارکردهای خانواده، نوعی بی تعادلی ایجاد می کند که به دنبال آن خانواده دچار بحران می شود. افزایش زمینه های تحریک جنسی، که بویژه با توسعه ی ابزارهای جدید فناوری شاهد آنیم، خانواده ها را به چالش کشانده است. دنیای مدرن، عصر تنوع، هیجان و نوآوری است و سرعت تغییر و تحولات، فوقالعاده زیاد است. افزایش فشار ناشی از تعداد مشاغل آقایان و فشار مضاعف ناشی از جمع میان کار خانگی و مشاغل رسمی در زنان، همراه با افزایش اضطراب ها و ضعف مهارت زوجین در برقراری ارتباط جنسی، کارکرد جنسی خانواده را تضعیف می کند و مسلماً اینها مسائلی هستند که خانواده های جانبازان نیز از آن مستثنی نیستند و به نوعی تا حدودی و یا شاید همیشه با آن درگیرند.