نیازمندی ها

و اِلی رَبّک فَارغَب و به پروردگارت رغبت کن، روی آور. یعنی در همهی این احوال و فعالیت ها به خدا تکیه کن و توجه به خدا را سرلوحهی کار خود قرار بده. زیرا روح هر عمل صالحی توجه داشتن به پروردگار متعال است.
جمع بندی این دو آیه
پیام کلی و جامع آیات آن است که پیوسته مشغول مجاهده و تلاش در راه خدا باش و هر گاه از مهمی فارغ شدی به مهم دیگری بپرداز که در ذیل آیهی فوق ذکر شد. با اینهمه به معانی دیگری که مفسرین به عنوان مصادیق این آیه ذکر کرده اند اشاره کنیم: وقتی از تثبیت رسالت فارغ شدی و اهداف نبوت به بار نشست به دعا و عبادت بپرداز.
نکته: به ترجمه آیهی «فَاِذا فَرغَت فَانصَب» با ظرفیت بیشتری توجه کنید! (پس وقتی که از کار مهم فارغ شدی به مهم دیگری بپرداز) طبق روایاتی از معصومین و نظریه عدهای از مفسرین، منظور از کار مهم اول اتمام رسالت است و کار مهم بعدی معرفی و نصب امیرالمؤمنین (ع) به امامت است. زیرا ضمانت بقا و ادامه مهم اول همان امامت است.
لکن این اشکال پیش می آید که «فاَنصَب» یعنی به کار مهم مشقت بار دیگری بپرداز و این جمله به معنای «نصب کن» نیست. زیرا آنچه به معنای نصب کن است جمله «اِنصِب» با کسر صاد است. لذا عده ای گفته اند این آیه ارتباطی به نصب علی (ع) به امامت نخواهد داشت. ولی این تصور اشتباه است. زیرا اگر ثابت شود که این آیه با موضوع امامت ارتباط دارد با وجود همین معنا و همین لفظ «فَانَصب» می توان گفت دلالت آیه بر موضوع مذکور بیشتر خواهد بود. زیرا وظیفهی انتصاب امام به اندازهی انجام وظیفه رسالت، سخت و دشوار است! تا آنجا که خداوند در سوره مائده به پیامبر گرامی اخطار می کند که اگر به این وظیفه عمل نشود، ابلاغ رسالت نکرده ای و مهراس که خداوند تو را از شر مردمان حفظ خواهد کرد.
از روایتی که در این زمینه آمده برداشت نمی شود که «فَانصبَ» به کسر صاد منظور گردیده است که عده ای مفسرین اهل سنت مانند کشاف چنین خیال کرده اند. بلکه این روایت ناظر به یکی از مصادیق کارهای مهم و پرمشقت و پیامبر بعد از حل مشکل رسالت است و به اصطلاح از باب جری بر مصداق می باشد. مانند حدیث زیر:
حدیث: حکم حسکانی از علمای اهل سنت از امام صادق (ع) در معنای این آیه نقل کرده است که فرمود: «یعنی هنگامی که فراغت یافتی، علی (ع) را به امامت نصب کن».
4-2-33- تفسیر آیه هفتم و هشتم «فَاذا فَرغَت فَانصبَ و الی ربّک فارغب» تفسیر مجمع البیان طبرسی (ره)
پس هنگامی که از کار حساسی فراغت یافتی به کار حساس دیگری بپرداز
به باور گروهی از مفسران منظور این است که: هر گاه از نماز واجب فراغت یافتی، دست راز و نیاز به درگاه پروردگارت بگشای و نیازمندی هایت را از او بخواه که خواسته هایت را بر می آورد. این دیدگاه از امام باقر و صادق نیز روایت شده است واژه «فانصب» از مادهی «نصب» به معنی رنج و زحمت آمده و منظور آیه این است که: هان ای پیامبر! هنگامی که فراغت یافتی به کار مهم دیگری بکوش و به راحتی مپرداز.
«زهری» می گوید: هر گاه از نمازهای واجب فراغت یافتی به دعا و راز و نیاز بپرداز.
از امام صادق (ع) آورده اند که منظور دعای پس از سلام نماز است که خدا پیامبرش را به آن رهنمون می گردد.
به باور «ابن مسعود» منظور ترغیب به شب زنده داری پس از نماز شب می باشد.
اما به باور «مجاهد» منظور این است که: هر گاه از کار دنیا فراغت یافتی در عبادت خدا بکوش.
از دیدگاه «ابن عباس» منظور این است که: هر گاه از کارهای واجب فراغت یافتی به کارهای پسندیده دیگری که خدا تو را ترغیب فرموده است بپرداز.
و از دیدگاه «حسن» و «ابن زید» هر گاه از جهاد با تجاوز کاران فراغت یافتی به عبادت خدا بکوش.
برخی بر آنند که: هر گاه با جهاد با دشمن تجاوز کار فارغ شدی به جهاد با نفس بپرداز.
و برخی دیگر بر این باورند که: وقتی از رساندن پیام خدا فراغت یافتی برای شفاعت بکوش.
از «علی بن طلحه» از تفسیر آیه مورد بحث پرسیدند، این پاسخ داد: بحث در این مورد بسیار است و ما شنیدیم می گویند: هنگامی که از بیماری نجات یافتی از سلامت و فرصت برای عبادت و بندگی بهره گیر.
و از «تشریح» داستانی آورده اند که بر همین نکته راهگشاست. روزی بر دو تن گذر کرد که در حال کشتی بودند و سخت در تلاش برای موفقیت. او به آن دو گفت: این کار شما نه آن است که خدا فرمان می دهد و می فرماید: پس هنگامی که فراغت یافتی در اطاعت و عبادت خدا بکوش و خواسته هایت را از بارگاه او بخواه و به کسی از خلق روی میاور.
و «عطاء» بر آن است که: پس آن گاه که فراغت یافتی در حالیکه در شور و شوق بهشت هستی و از دوزخ سخت ترسان و گریزان، به راز و نیاز با او روی آور.
و از حضرت صادق (ع) آورده اند که فرمود: فاذا فراغت فانصب…
هنگامی که از رساندن پیام خدا فراغت یافتی، علی (ع) را به رهبری و هدایت جامعه برگزین و او را به مردم بشناسان.
4-2-34- تفسیر آیه هفتم «فَاِذا فَرَغتَ فَانصَب» تفسیر نوین