مشکلات اقتصادی خانواده

این تبیین ها نشان می دهند که مشارکت اندک زنان در فعالیت های ارتباطی و کاهش سرمایه اجتماعی آنها به این دلیل نیست که آنها نمی توانند، نمی خواهند و اینکه کسی با آنها ارتباط برقرار نمی کند، بلکه می توان گفت که عضویت در فعالیت ارتباطی جامعه و امکان برقراری ارتباط با منابع مختلف و افراد متنوع، به طور برابر بین زنان و مردان در عوض جامعه توزیع نشده است”.(1: 2003، Norris & Inglehart).
نظریات سرمایه اجتماعی
دیدگاه نظری جیمز کلمن:
جیمز کلمن جامعه شناس معروف آمریکایی است که تأثیرات عمده ای بر مطالعات آموزش و پرورش داشته است.
“در مجموعه تحقیقاتی درباره اکتساب تحصیلات در مناطق فقیر نشین آمریکا، کلمن نشان داد که سرمایه اجتماعی مختص توانمندان نبوده، بلکه می تواند برای گروه های فقیر نیز مثمر ثمر باشد. از نظر کلمن، سرمایه اجتماعی نمایانگر منبعی از انتظارات دو طرفه و بنابراین با شبکه های گسترده تر ارتباطات، اعتماد و ارزش های مشترک، بالاتر از افراد قرار می گیرد”.(فلید، 1384: 34).
علاق کلمن به سرمایه اجتماعی ناشی از کوشش های وی در تشریح ارتباطات فی ما بین نابرابری اجتماعی و توفیقات در تحصیلات است. در جامعه بالغ کلمن با ارائه نتایج مطالعه ئانش آموزان در شیکاگو، نشان داد که در شکل گیری افکار دانش آموزان، تأثیرات دوستان و همشاگردی ها به مراتب از تأثیرات والدین بیشتر است. در اواسط دهه 1960، کلمن مسئول اجرای تحقیقی اساسی در مورد تحقق اهداف تحصیلی در میان شش گروه اجتماعی شد. این تحقیق که مطابقبا گروه کنگره و با نظارت اداره آموزش ایالات متحده بود، به عنوان سرچشمه ای در علوم اجتماعی تلقی شد. کلمن در نتایج تحقیقات خود در حوزه آموزش و پرورش دریافت که سرمایه اجتماعی نقشی تعیین کننده و منبعی حائز اهمیت برای موفقیت تحصیلی دانش آموزان به شمار می آید.
“برای تبیین این موضوع از نظر کلمن، مهمترین عامل تأثیر هنجارهای اجتماعیبر والدین منبعی از سرمایه اجتماعی است که تا حدودی آثار محرومیت های اقتصادی و اجتماعی خانواده ها را جبران می کند”.(فیلد، 1384: 35).
کلمن معتقد است که اتفاقاً اقشار محروم و فقیر هم می توانند از سرمایه اجتماعی بهره ببرند. کلمن، بر اساس مطالعاتی که بر روی مناطق فقیر نشین در آمریکا انجام داده بر این ادعا است که سرمایه اجتماعی فقط مختص گروه های برخوردار نیست، بلکه گروه های حاشیه نشین و فقیر هم می توانند از آن بهره مند شوند.
“سرمایه اجتماعی از نظر جیمز کلمن منبعی اجتماعی- ساختاری است که دارایی و سرمایه افراد محسوب می شود”(تشکر؛ معینی، 1381: 33). این دارایی شیء واحدی نیست بلکه ویژگی هایی است که در ساختار اجتماعی وجود دارد و باعث می شود افراد با سهولت بیشتری وارد کنش اجتماعی شوند. بدین ترتیب از نظر کلمن سرمایه اجتماعی جنبه ای از ساختار اجتماعی برای کنشگران که می تواند به عنوان منبع و سرمایه، باعث تحقق علایق ایشان شود.
کلمن معتقد است که سرمایه اجتماعی یک سری منابع است که در روابط خانوادگی و سازمان اجتماعی جامعه وجود دارد که برای شناخت و یا رشد اجتماعی کودک و یا افراد جوان ضروری است. “مدرسه و آموزش تنها منبه در این رابطه نیست اما یکی از قوی ترین منابع تقویت سرمایه اجتماعی است که روابط، ارزش ها و اعتماد به عنوان شاخص های سرمایه اجتماعی در آن فراوانی جریان دارد. به نظر کلمن سرمایه اجتماعی به موازات توسعه سرمایه مالی، فیزیکی و انسانی است و تفاوت عمده از نگاه اقتصادی این است که در حالی که سرمایه مالی، فیزیکی و انسانی عمدتاً جزو اموال شخصی به حساب می آیند، سرمایه اجتماعی اساساً یک محصول و یا دارایی عمومی است که همه از وجود آن بهره مند می شوند”(محمدی، 1384: 15-11).
کلمن مطرح می کند که یکی از تدثیرات سرمایه اجتماعی که اهمیت زیادی دارد عبارت است از تأثیر سرمایه اجتماعی در خلق سرمایه انسانی در نسل بعدی. به زغم وی هم سرمایه اجتماعی موجود در خانواده و هم سرمایه اجتماعی موجود در اجتماعنقش مهمی در ایجاد سرمایه انسانی در نسل بعدی بازی می کنند.
به نظر کلمن هر چند در تأثیر عوامل مختلف در پیشرفت تحصیلی و رشد شخصیتی فرد، زمینه خانوادگی یکی از عوامل مهم در نظر گرفته می شود ولی موضوع اصلی در اینجا عبارت است از اینکه زمینه خانوادگی یک مفهوم در نظر گرفته می شود ولی موضوع اصلی در اینجا عبارت است از اینکه زمینه خانوادگی یک مفهوم مجرد نیست بلکه حداقل دربر گیرنده سه مؤلفه جداگانه باشد.
سرمایه مالی که شاخص آن عبارت است از ثروت و درآمد خانواده که منابع مادی را فراهم می کند و آن هم به نوبه خود از طریق فراهم کردن مکانی ثابت برای مطالعه و زندگی، فراهم نمودن امکانات تحصیلی و یادگیری و بر طرف کردن مشکلات اقتصادی خانواده به پیشرفت تحصیلی و رشد جسمی و روانی کمک می کند.
سرمایه انسانی به وسیله سطح تحصیلات والدین مشخص می شود که با فراهم کردن محیطی شناختی برای فرزندان، یادگیری و رشد آنها را تسهیل می نماید.
سرمایه اجتماعی که متفاوت از دو مورد قبلی می باشد و عبارت است از میزان زمانی که والدین با فرزندان خود سپری می کنند و همچنین نوع رابطه ای که والدین با فرزندان خود دارند.
به اعتقاد کلمن، “سرمایه اجتماعی برای رشد عاطفی و فکری کودک بسیار مهم است. این واقعیت دارد که فرزندان به شدت تحت تأثیر سرمایه انسانی خانواده قرار دارند ولی این سرمایه انسانی ممکن است به نتایج نامطلوبی منجر شود؛ اگر والدین بخش مهمی از زندگی فرزندان به حساب
نیایند یا اگر این سرمایه انسانی به صورت گسترده ای در کارهای بیرون از خانواده صرف شود”(Coleman,1998:10).
سرمایه اجتماعی خانواده عبارت است از روابط بین فرزندان و والدین. این به این معنی است که اگر سرمایه انسانی والدین به وسیله سرمایه اجتماعی آنها کامل نشود، رشد فکری، شخصیتی و عاطفی فرزندان با مشکل مواجه خواهد شد.
سرمایه اجتماعی در خانواده ها امکان دسترسی فرزندان به سرمایه انسانی را فراهم می کند و به همین دلیل عدم حضور فیزیکی و کم توجهی والدین به فرزندان به عنوان نقص ساختاری در سرمایه اجتماعی خانواده تعبیر می شود و این نوع نقص اکثراً در خانواده های هسته ای عنصر کنونی و خانواده های تک والدینیمشاهده می شود. خانواده های تک هسته ای که در آنها یک یا هر دو والدین در بیرون از خانه کار می کنند، می توانند ناقص از نقطه نظر ساختاری در نظر گرفته شوند.
کلمن به این نکته تأکید می کند که حتی با حضور فیزیکی والدین، این احتمال وجود دارد که فقدان سرمایه اجتماعی در خانواده به وجود بیاید. “اگر به هر دلیلی روابط قوی بین والدین و فرزندان وجود نداشته باشد در این صورت میزان سرمایه اجتماعی در خانواده کاهش می یابد و این یعنی هر نوع سرمایه انسانی هم که در والدین وجود داشته باشد فرزندان به دلیل فقدان سرمایه اجتماعی از آن بی بهره خواهند بود”(10: Coleman,1998).
فقدان سرمایه اجتماعی می تواند تأثیرات منفی بر فرزندانی که در خانواده های با سرمایه اجتماعی سطح پایین زندگی می کنند، هم از لحاظ فکری و هم از بعد شخصیتی و عاطفی دچار مشکل خواهند شد.
به نظر کلمن، سرمایه اجتماعی که برای رشد فرد با ارزش است، منحصراً در خانواده ها قرار ندارد بلکه آن را می توان در بیرون از خانواده ها نیز مشاهده کرد. برای نمونه، اجتماع که شامل روابط اجتماعی موجود بین افراد می باشد می تواند دربر گیرنده سرمایه اجتماعی باشد. “این نوع سرمایه اجتماعی نیز میتواند بر فرد تأثیر بگذارد. برای مثال خانواده هایی که محل سکونت خود را زیاد تغییر می دهند روابط اجتماعی متزلزل تری با اطرافیان خود برقرار می کنند. چرا که در هر بار تغییر محل سکونت، روابط اجتماعی شان شکسته و از بین می رود. و این شرایط بر روحیه فرزندان تأثیر مخربی می گذارد”(15: Coleman,1998).
کلمن اشکال سرمایه اجتماعی یا ویژگی روابط اجتماعی که منبع سرمایه سودمندی برای افراد است را در موارد ذیل می داند:
“1- نظام تعهدات وانتظارات: اگر کنشگر A برای B کاری انجام دهد با اعتماد به این که B در آینده آن را جبران خواهد کرد، این امر انتظاری را در A و تعهدی را درB برای حفظ اعتماد ایجاد می کند. این تعهد مانند برگه ای اعتباری در دست A است و اگر او تعداد زیادی از این برگه ها از افرادی که با آنها رابطه دارد در دست داشته باشد، مانند سرمایه مالی بزرگی برای A اعتباری را ایجاد می کند که در صورت لزوم می تواند از آن استفاده کند. در اینجا دو عامل مهم وجود دارد: این که تا چه حد محیط اجتماعی درخور اعتماد است، یعنی تعهدات بازپرداخت می شود و دیگر اینکه میزان واقعی تعهداتی که بر عهده گرفته شده تا چه حد است. ساختارهای اجتماعی از این دو نظر با یکدیگر فرق دارند.
2- ظرفیت بالقوه اطلاعات: جزء ذاتی روابط اجتماعی است. روابط اجتماعی وسیله کسب اطلاعات است. انسانها بیشتر اطلاعات لازم خود را از طریق دوستان، همکاران و همسایگان به دست می آورند. روابط اجتماعی در این مورد شکلی از سرمایه اجتماعی را ایجاد می کند که از طریق اطلاعاتی که کنش را تسهیل می کنند، فراهم می شود. در اینجا صرف رابطه اجتماعی پایه مبادله اطلاعات و تشکیل سرمایه اجتماعی است.
3- هنجارها و ضمانت های اجرایی مؤثر: هنجارهای اجتماعی گاه در ایجاد سرمایه اجتماعی مؤثرند و گاه از میزان آن می کاهند. برخی هنجارها متضمن بی توجهی به منافع شخصی و توجه به کنش جمعی اند. هنجارهایی از این دست که با حمایت، احترام، پایگاه اجتماعی یا پاداش های دیگر همراه اند، نوعی سرمایه اجتماعی برای یک جامعه محسوب می شوند. بدین ترتیب هنجارهای مؤثر می توانند شکل قدرتمندی از سرمایه اجتماعی باشند.