محمد بن سنان

پیامبر اسلام فرمود: روزگاری خواهد آمد که کسی نمی‌ماند مگر این که ربا می‌خورد و اگر ربا نخورد غبارش بر او می‌نشیند.
عَن عَلی: یَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ وَ اللَّهِ لَلرِّبَا فِی هَذِهِ الْأُمَّهِ أَخْفَى مِنْ دَبِیبِ النَّمْلِ عَلَى الصَّفَا.
حضرت علی فرمود: ای تاجران! اول فقه بیاموزید، بعد تجارت کنید. قسم به خدا ربا در میان این امت پنهان‌تر از حرکت مورچه بر سنگ سیاه است.
5. حیله برای رباخواری
عَن عَلی7 فِی کَلامٍ لَهُ، أنّ رَسُولَ الله9 قَالَ لَهُ: یَا عَلِیُّ إِنَّ الْقَوْمَ سَیُفْتَنُونَ بَعْدِى بِأَمْوَالِهِمْ… الی ان قال: وَ یَسْتَحِلُّونَ حَرَامَهُ بِالشُّبُهَاتِ الْکَاذِبَهِ وَ الْأَهْوَاءِ السَّاهِیَهِ فَیَسْتَحِلُّونَ الْخَمْرَ بِالنَّبِیذِ وَ السُّحْتَ بِالْهَدِیَّهِ وَ الرِّبَا بِالْبَیْعِ.
از امیرالمؤمنین نقل شده است که رسول خدا فرمود: یا علی! مردم به زودی به وسیله اموالشان امتحان خواهند شد…، تا این که فرمود: آنان با تمسک به شبهات دروغین و هوس‌های آشفته، حرام خدا را حلال می‌شمارند، پس شراب را به اسم نبیذ، رشوه را به اسم هدیه و ربا را به اسم خرید و فروش، حلال کنند.
6. عقوبت رباخواری
قَال النّبی9: وَ مَنْ أَکَلَ الرِّبَا أَمْلَأَ اللَّهُ بَطْنَهُ مِنْ نَارِ جَهَنَّمَ بِقَدْرِ مَا أَکَلَ وَ إِنِ اکْتَسَبَ مِنْهُ مَالًا لَا یَقْبَلُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْهُ شَیْئاً مِنْ عَمَلِهِ وَ لَمْ یَزَلْ فِی لَعْنَهِ اللَّهِ وَ الْمَلَائِکَهِ مَا کَانَ عِنْدَهُ مِنْهُ قِیرَاطٌ وَاحِدٌ.
رسول خدا فرمود: هر کس ربا بخورد، خداوند شکمش را به اندازه‌ای که ربا خورده است، از آتش جهنم پر می‌سازد و اگر از طریق ربا مالی به دست آورد، هیچ عمل نیکی را از او نپذیرد و تا موقعی که به اندازه یک قیراط از مال ربا پیش اوست، پیوسته خدا و فرشتگان او را لعنت کنند.
7. حرمت شهادت و کتابت ربا
عَنْ عَلِیٍّ7 قَالَ: لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ9 الرِّبَا وَ آکِلَهُ وَ بَائِعَهُ وَ مُشْتَرِیَهُ وَ کَاتِبَهُ وَ شَاهِدَیْهِ‌.
علی فرمود: رسول خدا ربا و خورنده و فروشنده و مشتری ربا و نویسنده و دو شاهد آن را لعنت کرد.
8. علت تحریم ربا
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ عَلِیَّ بْنَ مُوسَى الرِّضَا7 کَتَبَ إِلَیْهِ فِیمَا کَتَبَ مِنْ جَوَابِ مَسَائِلِهِ عِلَّهُ تَحْرِیمِ الرِّبَا إِنَّمَا نَهَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْهُ لِمَا فِیهِ مِنْ فَسَادِ الْأَمْوَالِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا اشْتَرَى الدِّرْهَمَ بِالدِّرْهَمَیْنِ کَانَ ثَمَنُ الدِّرْهَمِ دِرْهَماً وَ ثَمَنُ الْآخَرِ بَاطِلًا فَبَیْعُ الرِّبَا وَ شِرَاؤُهُ وَکْسٌ عَلَى کُلِّ حَالٍ عَلَى الْمُشْتَرِی وَ عَلَى الْبَائِعِ فَحَظَرَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى عَلَى الْعِبَادِ الرِّبَا لِعِلَّهِ فَسَادِ الْأَمْوَالِ… وَ عِلَّهُ تَحْرِیمِ الرِّبَا بِالنَّسِیئَهِ لِعِلَّهِ ذَهَابِ الْمَعْرُوفِ وَ تَلَفِ الْأَمْوَالِ وَ رَغْبَهِ النَّاسِ فِی الرِّبْحِ وَ تَرْکِهِمُ الْقَرْضَ وَ صَنَائِعَ الْمَعْرُوفِ وَ لِمَا فِی ذَلِکَ مِنَ الْفَسَادِ وَ الظُّلْمِ وَ فَنَاءِ الْأَمْوَالِ‌.
امام رضا در پاسخ نامه محمد بن سنان که از حضرت سؤال‌هایی را پرسیده بود، نوشت: علت تحریم ربا این است که خداوند عزوجل از ربا نهی کرد، چون مایه تباهی اموال است، زیرا انسان اگر یک درهم را به دو درهم بخرد، بهای یک درهم، یک درهم است و بهای درهم دیگر باطل (و ناحق) است. پس خداوند عزوجل ربا را بر بندگان حرام کرد، زیرا باعث نابودی اموال است… و علت تحریم ربا در نسیه، از بین رفتن کارهای نیک و نابودی اموال و گرایش مردم به سودجویی و رها کردن قرض است و حال آن که قرض از کارهای نیک است و نیز ربا سبب فساد و ظلم و از بین رفتن ثروت‌هاست.
1-1-4-4. انواع ربا
فقها ربا را به دو قسم ربای قرضی و معاملی تقسیم کرده‌اند:
ربای قرضی آن است که در قرض به نفع وام دهنده شرط زیاده بر مقدار وام شود؛ خواه هنگام قرض دادن به آن تصریح گردد یا قرض بر آن بنا نهاده شود. در تحقق ربای قرضی فرق نمی‏کند مال قرض داده شده پیمانه‏ای باشد یا وزنی یا غیر آن. در اینکه با شرط زیاده، قرض ربوی باطل می‏شود یا تنها مقدار زیادی که شرط شده، اختلاف است. قول اول مشهور است. بر قرض گیرنده دادن زیاده از آنچه قرض گرفته- در صورتی که شرط نشده باشد- مستحب است.
ربای معاملی آن است که دو کالای هم‌جنس که معمولاً با پیمانه یا وزن اندازه‌گیری می‌شوند، (یا در صدر اسلام چنین بوده است)، با شرط زیاده واقعی یا حکمی در یکی از دو طرف معامله شوند. هر گونه زیادی در معامله نقدین نیز ربای معاملی و حرام است؛ چنان که معامله نقدین بدون زیادی یکی بر دیگری به صورت نسیه نیز به علت افزایش زمان در یکی از طرفین ربا محسوب می‏گردد.
ربای معاملی در اجناس غیر نقدین با دو شرط تحقق می‏یابد:
۱. هر دو عوض از یک جنس باشند. معیار هم‌جنس بودن، صدق یک اسم بر هر دو است، مانند گندم مرغوب و نامرغوب که هر دو را گندم می‏گویند. همچنین بنا بر مشهور، گندم و جو در حکم ربا یک جنس به شمار می‏روند؛ چنان که به نظر مشهور، در حکم یاد شده هر فرآورده‏ای با اصل خود یک جنس محسوب می‏شوند، مانند پنیر و شیر؛ همچنین است دو ف
رآورده از یک اصل، مانند پنیر و ماست فراهم آمده از شیر؛ اما اگر اصل آن‌ها مختلف باشد، دو جنس شمرده می‏شوند، هرچند بر آن‌ها به اشتراک لفظی یک اسم صادق باشد، مانند گوشت گاو و گوشت گوسفند یا کبوتر و گنجشک که در مثال اول عنوان گوشت و در دوم عنوان پرنده بر هر دو صادق است.
۲. دو عوض، پیمانه‏ای یا وزنی معامله شوند. بنا بر مشهور، ربا در معامله اجناس غیر پیمانه‏ای و وزنی- مانند اجناسی که با شمارش یا متر و یا مشاهده معامله می‏گردند- جریان ندارد.
البته فقها نوع دیگری از ربا را نیز بیان کرده‌اند که معروف به «ربای جاهلی» است. این ربا در زمان جاهلیت رایج بوده و به ادعای برخی مراد از ربا در آیات ربا همین نوع از ربا است. در دفاع از این نظریه هم گفته شده الف و لام «الربا» در آیات ربا، الف و لام عهد است و به ربای معهود و متداول نزد اعراب جاهلی منصرف می‌شود.
در این نوع ربا هنگامی که زمان ادای دین فرا می‌رسید، طلبکار به بدهکار می‌گفت: «أ تقضی ام تربی؟» یا «تعطی او تربی؟» که بدهکار یا باید دین را ادا می‌کرد یا در ازای تمدید مهلت ربایی را پرداخت می‌نمود. در حدیث منقول از پیامبر اکرم در حجه الوداع این تعبیر وارد شده است.