قرآن کریم

پیام آمد که: الم اجدکَ یتیماً فآویناک… آیا تو را یتیم نیافتم و پناه دادم؟
گفتم: چرا
فرمود: آیا تو را گمنام نیافتم و بلند آوازه ساختم؟
فرمود: آیا سینه ات را برای تو نگشادم و گسترش نبخشیدم؟
گفتم: چرا،
فرمود: آیا بار گرانت را از دوش تو برنگرفتم؟
گفتم: چرا پروردگار من.
با این بیان آیه شریفه در مقام بیان یکی از نعمت های گران خدا به پیامبر است و می پرسد: هان ای پیامبر! آیا سینه ات را برای تو نگشاده ایم؟ و آیا قلب و جان گرامی ات را به وسیله وحی و رسالت و دانش و قدرت تحمل و شکیبایی و مدارا گسترش نبخشیده ایم، تا بتوانی بار گران هدایت و ارشاد مردم را به دوش کشی و در برابر رنج ها و ناراحتی ها شکیبایی ورزی و با ایمان به هدف و پاداش پرشکوه کارسترگ خویش، همه گرفتاری ها و ناراحتی ها را در دریای ژرف مهر و مدارا و قدرت تحمل خویش برای خشنودی خدا و سعادت بشر هضم کنی؟
واژه «شرح» همان گونه که اشاره رفت، به معنی گشودن و گسترش بخشیدن آمده، «تشریح اللحم» به معنی گسترش دادن به قطعات گوشت و برش دادن و نازک ساختن آن است، و در آیه منظور گسترش بخشیدن به سینه آن حضرت با ارزانی داشتن دانش و حکمت، توان حفظ قرآن و مقررات خدا از راه وحی و رسالت، و دادن قدرت وصف ناپذیر شکیبایی و پایداری و مهر و مدارا و تحمل قهرمانانه در برابر کار شکنی ها و تاریک اندیشی ها و اذیّت و آزارها در راه هدف والاست.
بلخی می گوید: سینه ی پیامبر گرامی بر اثر دشمنی ها و کینه توزی های پاره ای از پریان و آدمیان تنگ گردیده، از این رو خدای فرزانه با مهر وصف ناپذیر خود به او، سینه اش را به گونه ای گسترش بخشید که آن حضرت همه رنج ها و مشکلات را در راه انجام فرمان خدا به جان خرید و از پا ننشست، و این «شرح صدر» از نعمت های گران خدا به او بود.
«ابن عباس» آورده است که: گروهی از پیامبر پرسیدند، آیا گسترش یافتگی سینه و توسعه ی شخصیت ممکن است؟ أیَنشرح الصَدر؟
پیامبر فرمود: آری
پرسیدند آیا نشانه و علامتی هم دارد؟ وَ هَل لذِلکَ علامه یَعرفُ بِها؟
فرمود» آری، دوری گزیدن و روی برتافتن از جاذبه های فریبنده ی این جهان ناپایدار، روی آوردن به سرای آخرت و نعمت های ماندگار آن، و آماده شدن برای مرگ پیش از رسیدن آخرین لحظات از نشانه های رسیدن به نعمت «شرح صدر» و توسعه شخصیت و گسترش یافتن قلب و دل انسان های تربیت یافته و بزرگ است، التجافی عَن دار الغرور، و الاِنابه اِلی دار الخلود، و الاِعداد للموت قَبل نُزول المُوت.
گفتنی است که پرسش در آیه شریفه مفهوم تقریر و بیان می باشد و منظور این است که ما این نعمت گران را به تو ارزانی داشتیم.
4-2-4تفسیر آیه اول «اَلَم نَشرَح لک صَدرک» تفسیر نوین:
لفظ شرح در لغت به معنی باز کردن و گشادن و گستردن و فراخی بخشیدن و روشن و آشکار ساختن است و صدر به معنی سینه است که مجازاً به معنی دل هم آمده چون در سینه جای دارد بنابراین شرح صدر یا به معنی باز کردن سینه و برطرف ساختن دلتنگی و دل گیری از کسی است یا به معنی فراخ حوصله و با ظرفیت و پرتحمل گردانیدن می باشد.
عبده در تفسیر این آیه می گوید: «بزرگی سینه در نظر تازیان نشانه نیرومندی و توانایی بود و به آن افتخار می کردند و حق هم با آنها است زیرا هنگامی که سینه بزرگ و فراخ باشد اعضا درون آن مثل قلب و ریه در راحت بوده و به خوبی نمو می کنند و نمو آنها موجب نیرومندی می گردد و نیرومند، بر ناملایمات و ناگواری ها غلبه می کند و به سهولت مغلوب نمی گردد و چنین کسی همواره با نشاط آماده کار کردن و سخن گفتن است.» و در مقابل شرح صدر، ضیق صدر است که همان دلتنگی و دلگیری و بیزاری از کار و گفتار و تنگ حوصلگی می باشد در این آیه مبارکه هر دو لفظ با هم آمده است: فَمَن یُرد ا… اَن یَهدیه یَشرَح صدره الاسلام وَ مَن یُرد أن یضله یَجعَل صدره ضَیقاً حَرَجاً کاَنِما یَصعَد فی السماء (آیه 125 سوره انعام) یعنی «هر کس را خداوند بخواهد هدایت کند سینه اش را می گشاید و دلش را برای پذیرش اسلام باز می کند و هر کس را بخواهد در گمراهی فروگذارد سینه اش را تنگ و بدون منفذ می گرداند بدان سان که در آسمان به بالا رفتنش کوشد.»
بعضی مردم اشتیاق فراوانی به مباحث دینی و مطالب اسلامی دارند و آنها را با شادمانی می خوانند و احساس خستگی و دلگیری نمی کنند و برخی دیگر درست برعکس به هیچ وجه حوصله استماع این گونه مسائل و خواندن آنها را ندارند با آنکه ممکن است کتابخوان و سخن شناس هم باشند.
قرآن کریم حال این دسته اخیر را در برابر اسلام به حال کسی تشبیه فرموده است که به بالا رفتن و اوج گرفتن در آسمان پرداز این تشبیه مشتمل بر یک نکته معجزه عملی است که دریغ است ناگفته ماند. دانشمند بزرگوار لبنانی آقای عفیف عبدالفتاح طباره در کتاب پربهای خود (روح الدین الاسلامی) می گوید «آیه فوق با صراحت کامل گویا است که هر کس بخواهد به سوی آسمان اوج گیرد دچار عوارض اختتاق می گردد علم هم (بلکه مشاهده و حس نیز) آنرا اثبات کرده است زیرا اکسیژن هوا در طبقات جو رو به کاهش می رود و هر اندازه آسمان نورد در اعماق فضا بیشتر اوج گیرد، در نتیجه صعوبت تنفس، احساس خفقان بیشتری خواهد کرد، و از این جهت خلبانان که در ارتفاعات بیشتری پرواز می کنند، از وسایل و ادوات تنفس مصنوعی استفاده می نماید که حاوی ماده ی اکسیژن باشد، تا از اختناق جوی مصون باشد.
با کمال تأسف در زمان ما بیشتر مردم در برابر حقایق دینی که دل را روشن و روح را پاک و مغز را
نیرومند می سازد کم حوصله و افسرده و دلگیر هستند و بعضی از همین افراد در برابر کفر والی و سینه ای گشاده و دلی باز و شوق و ذوقی فراوان دارند.
وَلیکن مَن شرح بِالکُفر صَدراً فَعلَیهم غَضَب من ا… ولَهُم عَذابَ عَظیم. (آیه 108 سوره نحل)
یعنی ولی هر کسی نسبت به کفر سینه گشاده رغبت و مسرت دارد پس مورد خشم خدا و سزاوار شکنجه ای بزرگ است». حال تا اندازه ای معنی شرح صدر و نیز معنی ضدش که ضیق صدر است دانسته شد به خوبی درک می کنیم که چرا پیغمبر بزرگ حضرت موسی ابن عمران پس از آنکه مأمور شد به سوی فرعون، آن جبار متکبر سرکش برود و وی را به راه راست بخواند و نیز بنی اسرائیل سرسخت دیر باور اشکال تراش را رهبری فرماید نخستین خواسته اش از خداوند شرح صدر بود قال رَبِّ اشرَح لی صَدری و یَسِّر لی اَمری و آیه 26 و 27 سوره طه یعنی «موسی گفت پروردگار من سینه ام را برایم گشاده فرمای و کار مرا برایم آسان نمای» چون در برابر هزاران دشواری ها و سختی های توانفرسا که انجام مأموریتم در بردارد فقط شرح صدر می تواند نیرو و تحملی به من بدهد که همه آنها برایم آسان گردد.
اینک عظمت مقام پیغمبر خاتم و مجبوبیتش نزد پروردگار از اینجا دانسته می شود که بدون تقاضا و طلب، همینکه خداوند دلگیری و افسردگی حبیبش را می بیند، به او شرح صدر می دهد و لَقَد نَعلَم انّک یُضیق صَدرکَ بِما صَدرکَ بِما یقولون (آیه 97 سوره نحل) یعنی «و هر آینه بدرستی می دانیم اینکه تو سینه ات به آنچه می گویند تنگ می شود.» آری خداوند می دید که بنده برگزیده اش محمد (ص) بواسطه مأموریتی عظیم که به وی داده و بار مسئولیتی سنگین که بر دوشش نهاده، سخت گرفتار است، شداید از همه سوی او را در میان گرفته و سرکارش با مردمی است، که شدیدترین اقوام جهان در کفر و نفاقند جمود و تعصب آنها در پرستش خدایانی که خود از سنگ و چوب و خرما ساخته وی سازند، بی نهایت است. اخلاقشان فاسد و اعمالشان زشت است. سنگدل و سفاک و نادان و در منجلاب فساد فرو رفته اند، هر چه در رهایی آنها می کوشد به نتیجه مطلوب نمی رسد. سینه اش تنگ می شود، پریشان و سرگردان می گردد، خداوند مهربان پیغمبر محبوبش را مورد لطف و محبت خاص قرار می دهد، دلش را روشن و سینه اش را فراخ می سازد، بیشتر از دیگر پیامبران با تصمیم (اولوالعزم) به وی عزم آهنین و همتی بلند و شکیبایی و بردباری مرحمت می کند، راه نفوذ و چاره کار را به او نشان می دهد. نیکوترین وسیله نجات آنها را در اختیار می گذارد و با نزول وحی وی را تقویت می کند و دلداری می دهد و تفقد و خبرگیری و دلجویی می نمایند و سراسیمگی و پریشانی و درماندگی او را برطرف می فرماید چنان عظمت روح و قوت قلب و ظرفیت شگفتی به او می بخشد که حوادث روزگار هر چند بزرگ باشند دریای وجودش را طوفانی نمی سازد و آن کوه وقار را متزلزل نمی کند در همه احوال قلبش قوی و اندیشه اش استوار و خاطرش مطمئن و اعتمادش به تأیید و یاری پروردگارش کامل است و علم قطعی و یقینی دارد به اینکه آنکس که او را فرستاده است یاریش خواهد کرد و دشمنش را پیروز نخواهد ساخت این بود معنی شرح صدر که از تفاسیری متعددی ترجمه و اقتباس کردیم. اما لطف تعبیر در این آیه کریمه ونکات آن: