شبکههای اجتماعی

به باور پاتنام در حالی که سرمایه فیزیکی به کالاهای فیزیکی و سرمایه انسانی به دارایی های افراد اشاره می کند، سرمایه اجتماعی به پیوندهای میان افراد- شبکههای اجتماعی، هنجارهای روابط متقابل و قابلیت اعتماد حاصل از این دو- اشاره دارد.(43: 2004،Gammarnikow & Krisotakis). و یا وولکاک شبکه های ارتباط و هنجارهایی که مردم را قادر می سازد به صورت جمعی فعالیت کنند را سرمایه اجتماعی می داند.
در مقابل در دسته دوم تعاریف از سرمایه اجتماعی به عنوان منبعی که در جهت منافع افراد به کار می افتد، یاد می شود. سرمایه اجتماعی به منابع قابل دسترس در درون اختارهای اجتماعی از قبیل اعتماد، هنجارهای روابط متقابل و هدف متقابل که افراد را برای انجام کنش جمعی آماده می کند اشاره دارد و به عنوان محصول فرعی روابط اجتماعی و درگیری مدنی در سازمان های رسمی و غیر رسمی ظهور می کند.(33: 2001، Kawachi) برای نمونه کلمن سرمایه اجتماعی را نوع خاصی از منابع اجتماعی می داند که در دسترس کنشگران قرار می گیرد و بر خلاف دیگر انواع سرمایه، در ساختار روابط میان کنشگران تعبیه شده است.(کلمن، 1377، 98).
کلمن سرمایه اجتماعی را چنین تعریف می کند: سرمایه و منابعی که افراد و گروه ها از طریق پیوند با یکدیگر و با توجه به نوع ارتباطات می توانند به دست آورند.(1998: 23،Colaman).
در رویکرد دیگری برای دسته بندی تعاریف از عبغارات نگاه فرهنگی و نگاه سرمایه گذاری بهره برده اند.(3: 2001،Raiser and et al) در نگاه فرهنگی، سرمایه اجتماعی زائیده ویژگی های تاریخی و فرهنگ جامعه است و حفظ ترویج آن مستلزم یک بستر فرهنگی مناسب است.
پیربوردیو(1986) یک از نمایندگان این دیدگاه است. او معتقد است که ارتباطات و تعاملات اجتماعی، سرمایه را به یک مثابه یک میدان اجتماعی و روانی که به صورت بین الاذهانی نسبت به آن آگاهی وجود دارد، مطرح می کند. به غاین معنی در شکل گیری سرمایه اجتماعی علاوه بر ساخت های اجتماعی، افراد و میدان روانی آنها نیز تعیین کننده است.
نهایتاً در نگاه سرمایه گذاری که بیشتر در نظریات مبادله و کنش عقلایی پیگیری می شود، افراد برای منافع میان مدت و بلند مدت خود از منافع آنی چشم پوشی می کنند و موقتاً خیرخواهی را در روابط خود پیشه می کنند. در هر صورت اینکه مشارکت فرد در امور جمعی، نتایج مثبتی برای خود او و جامعه دارد ایده جدیدی نسبت به گفته پورتس نوآوری این مفهوم در قرار دادن این اندیشه در چارچوب مفهومی سرمایه است.(Portes,1998:24).
سرمایه:
سرمایه یکی از اجزاء تابع تولید است که پایه ای ترین ابزار تئوری اقتصادی برای تبیین منشء ثروت است. چه در شکل کلاسیک تابع تولید(که محصول تابعی از سرمایه، نیروی کار و زمین بود) و چه در اشکال اصلاح شده آن، سرمایه آنچه را شامل می شود که در فرآیند تولید جریان دارد، از تولید نتیجه می شود و برای تولید بیشتر به کار گرفته می شود. “سرمایه آن گونه که در جامعه شناسی، حقوق و اقتصاد به آن ارجاع داده می شود از چهار ویژگی عمده برخوردار است:
1- واحدهای سرکایه مالک شخصی دارند و حقوق مالکیت آنها توسط قانون به رسمیت شناخته شده
2- سرمایه زمانی به منزله سرمایه فعال می شود که امیدی برای بازگشت آن وجود داشته باشد.
3- به تملک درآوردن سرمایه با چشمداشت به یک چنین بازگشتی است.
4- به جریان افتادن سرمایه عموماً به کاهش یا تضعیف کارکرد آن می انجامد و توانایی بازگشت بالقوه آن معمولاً به این امر نیاز دارد که بخشی از برگشت سرمایه برای بازسازی یا نوسازی ذخیره سرمایه مورد استفاده قرار گیرد”.(تاجبخش، 1382: 28).
اشکال سرمایه:
در سال های اخیر بانک جهانی بر چهار نوع سرمایه به عنوان چهر جزء تشکیل دهنده ثروت مال در ارتباط توسهعه پایدار مربوط می شود.
سرمایه طبیعی: یعنی موجودی دارایی های محیطی مثل زمین، آب، جنگل، معادن، گیاهان و جانوران که به بعد محیطی توسعه پایدار مربوط می شود.
سرمایه تولید شده(یا بشر ساخت): که معمولاً ماشین آلات، کارخانه ها، ساختمان ها و تجهیزات زیربنایی مثل خطوط راه آهن و جاده ها است و بر بعد اقتصادی توسعه پایدار دلالت دارند.
سرمایه انسانی: ظرفیت سازنده افراد که بر مهارت، آموزش و بهداشت مبتنی است و همراه با سرمایه اجتماعی، بعد اجتماعی توسعه پایدار تشکیل می دهد.
سرمایه اجتماعی: شبکه ها، انجمن ها و مؤسساتی که با هنجارهای مشترک و روابط متکی بر اعتماد شکل می گیرند و همکاری را تسهیل می کنند.(World Bank,1997:17).
علاوه بر این، استعاره سرمایه، به عرصه های دیگر حیات انسانی امتداد یافته و شواهد پیدایش و گسترش ترکیباتی چون سرمایه فرهنگی و سرمایه نمادین(Bourdieu,1986:248) و یا سرمایه روشنفکرانه(Nahapiet ^Ghoshal,1998:23) هستیم هر چند مقاومت هایی هم وجود دارد. به طور نمونه در ارتباط با سرمایه اجتماعی کسانی چون سولو(1995) با اطلاق نام سرمایه به این نوع از تسهیل کننده های تولید مخالفند و چالش هایی در مورد شیوه سرمایه گذاری و اندازه گیری انباشت این شکل سرمایه مطرح می کنند با این وجود موافقان این بحث دلایل دیگری بر می شمارند.(Palakrthi,2001:6).
اول اینکه مانند دیگر انواع سرمایه، سرمایه اجتماعی نیز منبعی است با امکان سرمایه گذاری برای انتظارات آینده و همراه بازدهی و نااطمینانی. سرمایه گذاری در ساختن شبکه های روابط خارجی، کنشگران را در جهت دستیابیی به اطلاعات و قدرت توانمند می سازد و توسعه شبکه های درونی به کنشگران جمعی امکانات تقویت هویت جمعی و کارهای مشارکتی را فراهم می نماید. به عبارت دیگر همیشه
نمی توان از سرمایه اجتماعی به عنوان یک دارایی برون زا و غیر قابل کنترل یاد کرد.
دوم اینکه سرمایه اجتماعی مانند گونه های دیگر سرمایه، چند منظوره و تبدیل پذیر است. شبکه های دوستانه کنشگران اجتماعی مانند گونه های دیگر سرمایه، چند منظوره و تبدیل پذیر است. شبکه های دوستانه کنشگران اجتماعی مانند سرمایه های فیزیکی می تواند برای اهداف متفاوت به کار گرفته و به تولید کمک می کند. همچنین منافعی که فرد از جایگاهشان در شبکه می برند قابل تبدیل به دیگر انواع سرمایه و به ویژه سرمایه اقتصادی است. به همین دلیل اعتماد و اعتبار را گاه به عنوان جایگزین سرمایه مالی مطرح می کنند. بوردیو معتقد است که استراتژی های تبدیل سرمایه ها به همدیگر متأراز تغییر در ساختار فرصت های سودی است که هر یک ارائه می کنند( Bourdieu,1986:249).
به عنوان دلیل سوم به جایگزینی یا مکمل بودن سرمایه اجتماعی برای دیگر اشکال سرمایه اشاره شده است. عوامل اقتصادی می توانند گاه کمبود سرمایه اقتصادی یا انسانی خویش را با روابط اجتماعی قوی جبران کنند.
چهارم اینکه سرمایه اجتماعی نیز مانند سرمایه فیزیکی و انسانی(و بر خلاف سرمایه مالی) نیازمند حفاظت و هزینه نگخپهداری است باید به طور متناوب بازسازی و تقویت شود. هر چند این سرمایه(همچون سرمایه انسانی) نرخ استهلاک قابل پیش بینی ندارد. به عبارت دیگر سرمایه اجتماعی مانند دانش و مهارت یا برخی انواع کالاهای عمومی با عدم استفاده هم ممکن است دچار استهلاک شود.
باید توجه داشت که سرمایه اجتماعی(در معنای مصطلح آن) هیچ کدام از چهار ویژگی عمومی سرمایه را ندارد در واقع:
1-سرمغایه اجتماعی موضوع مالکیت فردی نیست و حتی شکل جمعی آن نیز از پشتوانه حقوقی برخوردار نیست. این سرمایه همچون امنیت پارک ها یا پاکی هوا یا کالاهای جمعی است. و هر چند قابلیت منحصر کردن را دارد اما استفاده از آن غیر رقابتی است.