پژوهش – بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- …


نـایبسـت و دست او دسـت خداست
آنک جـان بخشد اگـر بکشـد رواست
(۱/۲۲۶)
مصرع دوم اقتباس از «اِنَّ الذینَ یُبایِعُونَکَ إِنَّما یُبایِعونَ الله… »، (بی‌گمان کسانی که با تو بیعت می‌کنند در واقع با خداوند بیعت می‌کنند…)، (فتح، ۱۰) که تفسیری خلاقانه از آیه قرآن است.

صد درستی در شکسـت خضـر هست
گر خَضِر در بحر کـشـتی را شکست
(۱/۲۳۶)
اقتباس از آیه «فَانطَلَقا حتَّی إِذا رکبا فی السَّفینۀِ خَرَقَها، قال اَخَرَقتَها لِتُغرِقَ أَهلَها لقد جِئتَ شیئاً إمراً.» (پس رهسپار شدند تا آنکه سوار کشتی‌ای شدند [و خضر] آن را سوراخ کرد [موسی] گفت سوراخش کردی که سرنشینانش را غرق کنی؟ عجب کار هول انگیزی کردی.)، (کهف، ۷۱). بیان خلاقانه مولانا را در استفاده و بهره‌گیری او از این آیه در این بیت به وضوح می‌توان دید و این‌که درستی در شکست حکیمانه اوست.

اولیـا را همـچـو خــود پـنـداشـتـنـد
هـمـســری با انـبـیــا بـرداشـتــنــد
مـا و ایـشـان بـسـته‌ی خوابیم و خور
گـفـتـه ایـنـک ما بشر ایشـان بـشــر
(۱/۲۶۵-۲۶۶)
اقتباس از آیات و عبارات قرآنی«…قالوا إن أَنتم إِلا بَشرٌ مِثلُنا تُرِیدونَ أَن تَصدُّنا عَمَّا کانَ یعبُد آباؤُنا…»، (…گفتند شما جز انسان‌هایی همانند ما نیستید که می‌خواهید ما را از آنچه پدرانمان می‌پرستیده‌اند، باز دارید…)، (ابراهیم، ۱۰)؛ «… فقالوا أَبَشَرٌ یَهدوُننا…»، (… گفتند آیا بشری می‌خواهد هدایتمان کند…)، (تغابن، ۶)؛ «… ما هذا الا بشرٌ مِثلُکم یأکُلُ ممّا تأکلونَ منهُ و یَشرِبُ ممّا تَشرِبون.»، (… گفتند این مرد جز بشری همانند شما نیست، که از همانچه شما می‌خورید می‌خورد و از همانچه شما می‌آشامید می‌آشامد.)، (مؤمنون، ۳۳)؛ «و قالوا مالِ هذا الرَّسُولِ یأکُلُ الطَّعامَ و یَمشِی فی الأًسواقِ…»، (و گفتند این چه پیامبری است که غذا می‌خورد و در بازارها راه می‌رود…)، (فرقان، ۷). فاعل این دوبیت گمراهانی هستند که اسرار انبیا و اولیا را ندانسته و کار آنها را به خود قیاس می‌کنند. مولانا به طور صریح و آشکار عین عبارت و آیه قرآن را در این دو بیت نیاورده است ولی پیداست که از این دو آیه وام گرفته است.

هـر دو را بر مـکـر پـنــدارد اســاس
سحر را بـا مـعـجــزه کــرده قــیـاس
بــرگـرفـته چون عـصـای او عـصــا
سـاحران مـوسـی از اســتــیـــزه را
(۱/۲۷۷-۲۷۸)
بیت اول اقتباس از عبارت قرآنی «فَلَنَأتِیَنَّکَ بِسحرٍ مِثلِهِ…»، پس [بدان که] ما نیز جادوئی مانند آن برایت به میان می‌آوریم…)، (طه، ۵۸).
بیت دوم اقتباس از عبارت قرآنی «… فاذَا حِبَالُهُم و عِصِیتُهم یُخیَّلُ اِلیه مِن سِحرِهم أَنَّها تَسعی.»، (… ناگهان از جادوی آنان چنین به نظر آمد که ریسمان‌هایشان و چوب‌دستی‌هایشان [مار شده و] جنب و جوش دارد.)، (طه، ۶۶). موضوع این بیت اشاره به داستان حضرت موسی در بارگاه فرعون است که در آیات ۵۶ تا ۷۲ سوره‌ی طه بیان شده است.

بـاده را خـتمش بود گـند و عــذاب
آن شـراب حــق ختامش مشـک ناب
(۱/۳۲۳)
اقتباس از آیه «خِتامُهُ مِسکٌ و فی ذلک فَلیَتَنافَس المُتَنافِسونَ.»، ([شرابی ]که مهر و مومش مشک است و شایسته است که مردم برای رسیدن به چنین زندگی از هم سبقت بگیرند)، (مطففین، ۲۶) و «یا ایُّها الذین آمنوا انّما الخَمرُ… رِجسٌ و مِن عمل الشیطان فَاجتَنِبُوه لعلّکم تُفلِحونَ.»، (ای مؤمنان شراب [خوردن] از اعمال پلید شیطان است از آن پرهیز کنید باشد که رستگار شوید.)، (مائده، ۹۰) که آیه ۲۶ مطففین درباره‌ی نیکوکاران است که در بهشت از شراب مهر شده‌ای سیراب می‌شوند که مهرش از مشک است و مولانا از این آیه استفاده کرده و شراب الهی را با باده انگوری که سرانجامش رنج و کسالت است مقایسه می‌کند.

می‌رهـانــی مــی‌کــنــی الـــواح را
هـر شـــبــی از دام تــــن، ارواح را
(۱/۳۸۹)
اقتباس از آیه «اللَّهُ یَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حینَ مَوْتِها وَ الَّتی‏ لَمْ تَمُتْ فی‏ مَنامِها فَیُمْسِکُ الَّتی‏ قَضى‏ عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَ یُرْسِلُ الْأُخْرى‏ إِلى‏ أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فی‏ ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ.»، (خداوند جان‌ها را به هنگام مرگ آن‌ها، و نیز آن‌را که نمرده است در خوابش می‌گیرد سپس آن را که مرگش را رقم زده است، نگاه می‌دارد، و دیگری را تا زمانی معیّن گسیل می‌دارد. بی‌گمان در این امر برای اندیشه‌وران مایه‌های عبرت است)، (زمر، ۴۲). مولانا در مثنوی خواب را آزادی روح از مقیدات زندگی می‌داند. مولانا تن را دام و قفس می‌بیند و معتقد است که در هنگام خواب روح از تن آزاد می‌شود و به عالم غیب می‌پیوندد و این کار به امر خداوند صورت می‌گیرد. آیه ۴۲ سوره زمر نیز به خواب و مرگ انسان و رابطه‌ی این دو با هم را بیان می‌کند. بنابراین می‌توان گفت که مولانا در این بیت خودآگاه یا ناخودآگاه به صورت ضمنی مفهوم این آیه را بیان می‌کند.

جمـلـه را در صــورت آرد زان دیـار

برای دانلود فایل متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.

کامنت‌ها بسته شده‌اند.