متن کامل – بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- …


مــبــتـــدا و مـنــتــهـاات او بــود
هسـت معــشــوق آنک او یکتو بـود
(۳/۱۴۱۸)
اشاره به آیه «هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ‏ءٍ عَلیمٌ»، (اوست اول و آخر و ظاهر و باطن و او به همه چیز داناست‏.)، (حدید، ۳؛ نجم، ۴۲). مولانا در بیت به دو صفت از صفات خداوند که معشوق حقیقی است اشاره می‌کند. این دو صفت اول و آخر بودن است که در آیه نیز آمده است.

ذات بـی‌تـمـیـیــز و بــاتـمـیـیــز را
چــون مسبّــح کــرده‌ای هـر چیز را
گـویـد و از حــال آن ایــن بی‌خـبـر
هـر یکــی تسبـیــح بـر نـوعـی دگر
وآن جـمــاد انـدر عـبـادت اوسـتـاد
آدمــی منـکــر ز تـسبــیــح جـمــاد
(۳/۱۴۹۵-۱۴۹۷)
اقتباس از آیات «تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فیهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَیْ‏ءٍ إِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبیحَهُمْ إِنَّهُ کانَ حَلیماً غَفُوراً»، (آسمان‌های هفتگانه و زمین و هرکه در آن‌هاست برای او تسبیح می‌گویند؛ و هیچ چیز نیست مگر آنکه شاکرانه او را تسبیح می‌گوید ولی شما تسبیح آنان را در نمی‌یابید؛ او بردبار آمرزگار است.)، (اسراء، ۴۴). مولانا در این ابیات به طور غیرصریح از آیات استفاده و موضوع تسبیح جمادات را مطرح می‌کند.

جمـله را ببـریـد و غوغایی بخـاسـت
هـم بدان جا پای چپ و دست راست
(۳/۱۶۸۰)
اشاره به عبارت قرآنی «إِنَّما جَزاءُ الَّذینَ یُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَساداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ…»، (همانا جزای کسانی که با [دوستداران] خداوند و پیامبر او به محاربه برمی خیزند و در زمین به فتنه و فساد می‌کوشند، این است که کشته شوند یا بر دار آویخته شوند یا دست‌ها و پاهایشان در خلاف جهت یکدیگر بریده شود…)، (مائده، ۳۳). در آیه مذکور یکى از مجازات‌هاى «محارب» و «مفسد» بریدن دست و پاست به خلاف است. این حکم به نوعى در این بیت تداعى مى‌شود.

خود شفیـع مـا تـویـی آن روز سخت
چـون بیـارایـنـد روز حشــر تخــت
(۳/۱۷۸۰)
الهام از آیه «فَذلِکَ یَوْمَئِذٍ یَوْمٌ عَسیرٌ»، (بدین‌سان چنین روز؛ روزی دشوار است.)، (مدثر، ۹). مولانا اصطلاح روز سخت را از مفهوم ترکیب قرآنی «یَوْمٌ عَسیرٌ» الهام گرفته است.

مــا بـه اکــرام تویــیـــم امــیــدوار
در چـنــان روز و شب بـی‌زیـنـهــار
(۳/۱۷۸۱)
اشاره یه آیات «یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخیهِ. وَ أُمِّهِ وَ أَبیهِ. وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنیهِ»، (روزی که انسان از برادرش بگریزد. و از مادرش و پدرش. و همسرش و پسرانش.)، (عبس، ۳۴-۳۶). مولانا اصطلاح بی‌زینهار را از مفهوم آیات مذکور گرفته است.

بـی‌قضـا و حکــم آن سلطـان بخـت
هیــچ بـرگـی در نیفـتــد از درخـت
(۳/۱۸۹۹)
الهام از آیه «…ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَهٍ إِلاَّ یَعْلَمُها…»، (… هیچ برگی [از درخت] نمی‌افتد مگر آنکه آن‌را می‌داند…)، (انعام، ۵۹). مفهوم آیه را در بیت به می‌توان یافت.

نــه به گـامـی بود نه مـنـزل نه نقــل
تــو سفـر کـردی ز نطفه تا به عقــل

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.

کامنت‌ها بسته شده‌اند.