سامانه پژوهشی – بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار …


چـــون بمــانـی از سـرا و از دکــان
بـا تــو بـاشــد در مکــان و بی‌مکان
(۳/۳۴۶)
اقتباس از عبارت قرآنی «…هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرٌ»، (… و او هر جا که باشید با شماست، و خداوند به آنچه می‌کنید بیناست.)، (حدید، ۴). مولانا با توجه به مفهوم آیه، به معیت پروردگار با بندگام اشاره می‌کند و می‌گوید اگر تو از خانه و دکان خود جدا شوى، حق‌تعالى به اقتضاى مقام معیّت در مکان و لا مکان همراه توست.

هیـچ تحـویـلـی از آن عـهــد کـهـن
آن ادب کــردن بـــود یعـنـی مـکـن
(۳/۳۵۰)
الهام از آیات «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنی‏ آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلى‏ شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیامَهِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هذا غافِلینَ»، (و چون پروردگارت زاد و رود بنى‏آدم را از پشتهاى ایشان برگرفت، و آنان را بر خودشان گواه گرفت [و پرسید] آیا پروردگار شما نیستم؟ گفتند چرا، شهادت مى‏دهیم تا مبادا روز قیامت بگویید ما از این [حقیقت‏] بى‏خبر بودیم‏.)، (اعراف، ۱۷۲) و «أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنی‏ آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبینٌ»، (آیا ای آدمیان با شما پیمان نبسته بودم که شیطان را نپرستید که او دشمن آشکار شماست.)، (یس، ۶۰). مراد مولانا از عهد کهن، عهد و پیمانی است که در آیات مذکور به آن اشاره شده است.

من همی‌ کوشـم پـی تـو تو مـکـوش
صبـح نزدیکسـت خـامش کم خروش
(۳/۴۱۱)
اقتباس از عبارت قرآنی «…إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَریبٍ»، (… [بدان که] وعده‌گاه آنان صبح است، آیا صبح نزدیک نیست؟)، (هود، ۸۱). مفهوم عبارت قرآنی مذکور را در مصرع اول بیت فوق می‌توان یافت.

غلـغـلــی افـکـنـد انـــدر آسـمــان
ذکــر و تسبیـحـات اجــزای نـهــان
(۳/۴۶۵)
اقتباس از آیه «تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فیهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَیْ‏ءٍ إِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبیحَهُمْ إِنَّهُ کانَ حَلیماً غَفُوراً»، (آسمان‌های هفتگانه و زمین و هرکه در آن‌هاست برای او تسبیح می‌گویند؛ و هیچ چیز نیست مگر آنکه شاکرانه او را تسبیح می‌گوید ولی شما تسبیح آنان را در نمی‌یابید؛ او بردبار آمرزگار است.)، (اسراء، ۴۴). بیت به تسبیح جز جزء جهان آفرینش اشاره دارد که این مفهوم در آیات مذکور نیز آمده است.

شـب ز اخـتــر راه مــی‌آمـوخـتـنـد
روز روی از آفـتـــابـی سـوخـتـنــد
(۳/۵۳۶)
اشاره به آیه «وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ»، (و نیز نشانه‌هایی [دیگر]؛ و آنان با نظر به ستارگان [در دریا] راه می‌یابند.)، (نحل، ۱۶). مصرع دوم به آیه مذکور اشاره دارد و مولانا آن مفهوم را بدون نشانه آورده است.

چــون مــرا خــوانـی اجابت‌ها کـنم
گفـت حــق گر فاسقـی و اهـل صنم
(۳/۷۵۶)
الهام از آیات «وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادی عَنِّی فَإِنِّی قَریبٌ أُجیبُ دَعْوَهَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْیَسْتَجیبُوا لی‏ وَ لْیُؤْمِنُوا بی‏ لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ»، (و چون بندگانم درباره‌ی من از تو پرسش کنند [بگو] من نزدیک و دعای دعاکننده را وقتی که مرا بخواند اجابت می‌کنم، پس به فرمان من گردن نهند و به آن ایمان آورند، باشد که راه یابند.)، (بقره، ۱۸۶) و «وَ قالَ رَبُّکُمُ ادْعُونی‏ أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتی‏ سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرینَ»، (و پروردگارت گوید مرا به دعا بخوانید تا برایتان اجابت کنم، بى‏گمان کسانى که از عبادت من استکبار مى‏ورزند، زودا که به خوارى و زارى وارد دوزخ شوند.)، (غافر، ۶۰). مفهوم آیات مذکور را در بیت می‌توان یافت.

هـمـچـو کُـفّــاری نـهـفـتـه در قبور
جــز مگــر آن‌هــا که نومیدند و دور
(۳/۸۲۶)
اقتباس از عبارت قرآنی «…قَدْ یَئِسُوا مِنَ الْآخِرَهِ کَما یَئِسَ الْکُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ»، (… از آخرت به همان‌گونه نومیدند که کافران از بازگشت در گور خفتگان.)، (ممتحنه، ۱۳). مولانا از مفهوم آیه در منطق تمثیلی استفاده کرده است.

بـسـتـه بـود اندر حجـاب جـوششان

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت jemo.ir موجود است

کامنت‌ها بسته شده‌اند.