دسترسی متن کامل – بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- …


چـون مـلایـک اعتـراضـی کــرد دل
نقـش کـژمـژ دیـدم انـدر آب و گـل
(۲/۱۸۱۷)
مصرع دوم اشاره به آیه «وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَهِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلیفَهً قالُوا أَ تَجْعَلُ فیها مَنْ یُفْسِدُ فیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ»، (و چون پروردگارت به فرشتگان گفت من گمارنده جانشینى در زمینم، گفتند آیا کسى را در آن مى‏گمارى که در آن فساد مى‏کند و خونها مى‏ریزد، حال آنکه ما شاکرانه تو را نیایش مى‏کنیم و تو را به پاکى یاد مى‏کنیم، فرمود من چیزى مى‏دانم که شما نمى‏دانید.)، (بقره، ۳۰) بیت به اعتراض فرشتگان نیز به داستان معروف خلقت انسان و ماجراهاى او با فرشتگان اشاره دارد که در آیه مذکور از آن سخن رفته است.

که مـلایـک سـر نـهـنـدش از محـل
یــک نـشــــان آدم آن بـــود از ازل
ننــهدش سر که منم شــاه و رئیــس
یــک نـشـــان دیگر آنکــه آن بلیس
(۲/۲۱۱۸-۲۱۱۹)
الهام از آیه «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَهِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلیسَ أَبى‏ وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرینَ»، (و چنین بود که به فرشتگان گفتیم بر آدم سجده برید، آنگاه همه سجده بردند جز ابلیس که سرکشید و کبر ورزید و از کافران شد.)، (بقره، ۳۴). در این دو بیت به دو نشان از نشانه‌هاى آدم از ازل اشاره می‌کند و می‌گوید یک نشان این بود که فرشتگان مى‌بایست در برابر او به سجده روند و نشان دیگر آن بود که شیطان به او سجده نکرد و گفت: منم پادشاه و پیشوا. همین مفهوم را با کمی تفاوت در آیه مذکور می‌توان یافت.

مـر پیمبر را بـه چشـم انــدک نـمـود
هـمـچـنــانــک لشـکـر انـبـوه بــود
آن جـهــاد ظـاهــر و بـاطــن خــدا
کـــم نــمــود او را اصــحــاب ورا
(۲/۲۲۹۴ و ۲۲۹۷)
اقتباس از آیه «إِذْ یُریکَهُمُ اللَّهُ فی‏ مَنامِکَ قَلیلاً وَ لَوْ أَراکَهُمْ کَثیراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ لکِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ.وَ إِذْ یُریکُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَیْتُمْ فی‏ أَعْیُنِکُمْ قَلیلاً وَ یُقَلِّلُکُمْ فی‏ أَعْیُنِهِمْ لِیَقْضِیَ اللَّهُ أَمْراً کانَ مَفْعُولاً وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ»، (یاد کنید که خداوند آنان را در رؤیاى تو اندک شمار نمایاند، و اگر بسیار نمایانده بود، هراس به دل راه مى‏دادید و در کارتان اختلاف کلمه مى‏یافتید، ولى خداوند درامان داشت، که او از راز دلها آگاه است. و یاد کنید که چون رو در رو شدید آنان را در دیدگان شما اندک شمار نمایاند و شما را نیز در دیدگان ایشان اندک نمایاند، تا خداوند کارى انجام یافتنى را به سرانجام برساند، و همه کارها به او باز گردانده می‌شود.)، (انفال، ۴۳-۴۴). مولانا با استشهاد به غروه‌ب بدر که در آیات مذکور آمده است مى‌خواهد بگوید که نفس امّاره بسى خطرناک و مقتدر است، ولى خداوند چنین قرار داده که آدمى خطر آن را آنسان که وجود دارد نبیند تا میل به پیکار و مقابلۀ با آن پیدا کند؛ و الاّ اگر به ماهیّت سهمناک نفس امّاره پى مى‌برد، از جدال و ستیز با آن نومید و دلسرد مى‌شد.

چـون تویــی از مـا بـه مــا نزدیکتـر
مـا ز خود سـوی تــو گـردانیــم سـر
(۲/۲۴۵۰)
الهام از عبارت قرآنی «…وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَریدِ»، (… و ما به او از رگ جان نزدیک‌تریم.)، (ق، ۱۶). مولانا مفاد این آیه را در یکی از زیباترین نیایش‌های خود در مثنوی آورده است و از مفهوم آن در منطق عرفانی بهره برده است.

در بـیـابـان‌مـان امــان جــان شـدی
کی ز سنگی چشمه‌ها جوشان شـدی
(۲/۲۴۹۰)
الهام از عبارت قرآنی «وَ إِذِ اسْتَسْقى‏ مُوسى‏ لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَهَ عَیْناً…»، (و چون موسى براى قومش در طلب آب برآمد، به او گفتیم با عصایت به آن سنگ بزن، آنگاه از آن دوازده چشمه شکافت…)، (بقره، ۶۰). مولانا با الهام از آیه مذکور در این بیت به یکی از معجزات حضرت موسی اشاره می‌کند.

لـطـف و احـسـان و ثـواب مـعـتبــر
چیسـت احسـان را مکافـات ای پسـر
(۲/۲۵۷۲)
الهام از آیه «هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ»، (آیا جزای نیکوکاری جز نیکوکاری است؟)، (الرحمن، ۶۰). مولانا با الهام از مفهوم آیه، در این بیت می‌گوید اى پسر، پاداش و سزاى احسان چیست ؟ لطف و احسان و پاداش فراوان.

هـر یـکـی دانـه که کشتم صد برست
آن نـبـد بیـگـار کسـبـی بـود چسـت

کامنت‌ها بسته شده‌اند.