بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار …

اقتباس از آیه «وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فی‏ سَبیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ. »، (و کسانى را که در راه خدا کشته شده‏اند، مرده مپندار، بلکه اینان زنده‏اند و در نزد پروردگارشان روزى دارند. (آل عمران، ۱۶۹). مولانا با استفاده از مضمون آیه مقصود خود را بیان می‌کند.

بــس فـسـادی کز ضـررت شد صلاح
کـز ضـرورت هسـت مـرداری مـبــاح
(۲/۵۲۲)
الهام از آیه «إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَهَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزیرِ وَ ما أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ»، ([بدانید که خداوند] تنها بر شما مردار و خون و گوشت خوک و آنچه نامی جز نام خدا به هنگام ذبحش برده باشن، حرام کرده است؛ اگر کسی درمانده شود، بی‌آنکه تجاوزکار و زیاده‌خواه باشد [و از آن بخورد] گناهی بر او نیست، چرا که خداوند آمرزگار مهربان است.)، (بقره، ۱۷۳). مولانا این بیت را در داستان آن گروه صوفیان به سبب تهیدستى و نادارى، جملگى دست به خرفروشى زدند و تصمیم گرفتند که خر مهمان را بفروشند می‌آورد و با با استفاده از مفهوم آیه مذکور می‌گوید بر اثر اضطرار و ناچارى، حتّى خوردن گوشت مردار نیز جایز و مباح مى‌شود و بسیارى از کارهاى ناروا بر اثرضرورت، روا به‌شمار مى‌آید.

مــن نــخـواهـم مــزد پیغام از شمـا
هـر نـبـیّـی گـفــت بـا قـوم از صفـا
داد حـــق دلالــیـم هــر دو ســـری
مـن دلـیــلم حــق شمــا را مشتـری
(۲/۵۷۶-۵۷۷)
اقتباس از آیه «وَ ما أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاَّ عَلى‏ رَبِّ الْعالَمینَ»، (و برای آن از شما پاداش نمی‌طلبم، پاداش من جز بر پروردگار جهانیان نیست.)، (شعراء، ۱۰۹).
الهام از عبارت قرآنی «إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى‏ مِنَ الْمُؤْمِنینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّهَ…»، (خداوند جان و مال مؤمنان را در ازاء بهشت از آنان خریده است…)، (توبه، ۱۱۱). مولانا از مضمون دو آیه به طور پنهان استفاده کرده است و می‌گوید هرپیامبرى که آمد از روى صفاى باطن به مردم گفت: ای قوم من از شما در ازاى رسالتم هیچ دستمزدى نمى‌خواهم. من راهنما هستم و خدا، مشترى شما. حق تعالى، حق دلاّلى مرا دوجانبه داده است.

ز آب و گــل نـقــش تــن آدم زدی
آب را خــــاک را بــــرهــــم زدی
(۲/۶۹۸)
اشاره به آیه «هُوَ الَّذی خَلَقَکُمْ مِنْ طینٍ ثُمَّ قَضى‏ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ»، (او کسی است که شما را از گِل آفرید، سپس [شما را در دنیا] عمری مقرّر داشت، و [برای آخرت] سر رسیدی در علم اوست، آنگاه [بعضی از] شما تردید می‌ورزید.)، (انعام، ۱۲). مولانا از آیه در منطق تعلیمی استفاده می‌کند و می‌گوید خداوند آب و خاک را درهم آمیخت و انسان را بیافریدى.

زان سـبـب بـا او حسـد بــرداشـتـی
آن کـسـی کش مثـل خــود پنداشتـی
(۲/۸۱۵)
الهام از عبارت قرآنی «…قالوا إن أَنتم إِلا بَشرٌ مِثلُنا تُرِیدونَ أَن تَصدُّنا عَمَّا کانَ یعبُد آباؤُنا فأتونا بسلطانٍ مبین.»، (…گفتند شما جز انسان‌هایی همانند ما نیستید که می‌خواهید ما را از آنچه پدرانمان می‌پرستیده‌اند، باز دارید؛ [اگر چنین نیست] پس برای ما برهانی آشکار بیاورید.)، (ابراهیم، ۱۰). مولانا از مفهوم آیه بهره گرفته است و می‌گوید کسى که پیامبران را مانند خود گمان مى‌کند نسبت به آنان حسد مى‌ورزد.

تــا قـیـامـــت آزمـایـش دایم اسـت
پس بــه هــر دوری ولیّی قایـمـست
(۲/۸۱۷)
اشاره به آیات «وَ رُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ وَ رُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ وَ کَلَّمَ اللَّهُ مُوسى‏ تَکْلیماً. رُسُلاً مُبَشِّرینَ وَ مُنْذِرینَ لِئَلاَّ یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّهٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَ کانَ اللَّهُ عَزیزاً حَکیماً»، (و پیامبرانى که پیشتر داستان آنان را بر تو خوانده‏ایم و پیامبرانى که داستان آنان را بر تو نخوانده‏ایم، و خداوند با موسى [بى‏میانجى‏] سخن گفت‏. [اینان‏] پیامبرانى مژده‏آور و هشداردهنده هستند، تا بعد از [فرستادن‏] پیامبران، مردم را بر خداوند حجتى نباشد، و خداوند پیروزمند فرزانه است.)، (نساء، ۱۶۴-۱۶۵).‏ مولانا می‌گوید در هردوره‌اى، ولىّ و جانشینى وجود دارد و امتحان مردم تا روز رستاخیز برقرار است، مفهومی که در آیه مذکور نیز می‌توان یافت.

هـر زمــان جـودی دگرگـون زایدش
کـه یکـی را ده عــوض مـی‌آیــدش
(۲/۸۹۷)
اقتباس از آیه «مَن جَاء بِالْحَسَنَهِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَن جَاء بِالسَّیِّئَهِ فَلاَ یُجْزَى إِلاَّ مِثْلَهَا وَهُمْ لاَ یُظْلَمُونَ»، (کسی که کار نیکی پیش آورد، ده چندان آن پاداش دارد و هر که کار بدی پیش آورد، جز همانند آن کیفر نیابد، و بر ایشان ستم نرود.)، (انعام، ۱۶۰). مولانا مضمون آیه را در بیتی آورده است که با ابیات قبل و بعدش درباب بخل و بخشش است. مولانا معتقد است هرکسی که با رحمت و دهش خداوند آشنا باشد هرگز بخل نمی‌ورزد چون هرچیزی ببخشیم عوضی دارد و حتی ده برابر پاسخ می‌بینیم.

نـیـست گشته ایـن زمین سرد و گـرم
کوه‌ها بـیـنـی شده چــون پشـم نـرم

برای دانلود فایل متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.

کامنت‌ها بسته شده‌اند.