سامانه پژوهشی – بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- قسمت ۴۶

اقتباس از آیات «وَ ما تِلْکَ بِیَمینِکَ یا مُوسى‏. قالَ هِیَ عَصایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْها وَ أَهُشُّ بِها عَلى‏ غَنَمی‏ وَ لِیَ فیها مَآرِبُ أُخْرى‏. قالَ أَلْقِها یا مُوسى‏. فَأَلْقاها فَإِذا هِیَ حَیَّهٌ تَسْعى»، ( و اى موسى در دستت چیست؟ گفت این عصاى من است که بر آن تکیه مى‏کنم و با آن براى گوسفندانم برگ فرو مى‏تکانم، و حاجت‌هاى دیگر نیز به آن دارم. فرمود اى موسى آن را به زمین بینداز. آن‌را انداخت و ناگهان به هیأت مارى که جنب و جوش داشت در آمد.)، (طه، ۱۷-۲۰) مولانا این بیت را به عنوان مثالی برای تغیّر و تبدّل اشیاء و امور مطرح می‌کند و این استفاده‌ای خلاقانه و متفاوت از آیه است.

جـان و سـرّ نـام‌هـا گـشـتـش پـدیــد
چـشـم آدم چـون بـه نـور پــاک دیــد
در سـجـود افـتاد و در خدمـت شتافت
چـون مـلَـک انـوار حـق در وی بیافت
(۱/۱۲۴۹-۱۲۵۰)
اقتباس از آیه «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَهِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلیسَ أَبى‏ وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرینَ»، (و چنین بود که به فرشتگان گفتیم بر آدم سجده برید، آنگاه همه سجده بردند جز ابلیس که سرکشید و کبر ورزید و از کافران شد.)، (بقره، ۳۴). مولانا در این دو بیت متذکر آن است که فرشتگان انوار الهی را در آدم یافتند و سجده کردند که در حقیقت سجده به نور خدا بود نه به یک موجود خاکی که سجده کردن فرشتگان بر آدم را مولانا از آیه ذکر شده گرفته است اما آن را با تفسیر نو ارائه کرده است.

دانـش یـک نـهـی شـد بـر وی خـطـا
ایـن هـمـه دانـسـت و چـون آمد قضـا
(۱/۱۲۵۲)
اقتباس از آیات «وَ قُلْنا یا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّهَ وَ کُلا مِنْها رَغَداً حَیْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَهَ فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمینَ. فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا کانا فیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى‏ حینٍ»، (و گفتیم اى آدم تو و همسرت در بهشت بیارامید و از [نعمت هاى‏] آن از هر جا که خواستید به خوشى و فراوانى بخورید، ولى به این درخت نزدیک نشوید که از ستمکاران خواهید بود. سپس شیطان آنان را به لغزش کشانید و از جایى که بودند آواره کرد، و گفتیم پایین روید – برخى دشمن یکدیگر – و در روى زمین تا وقت معین آرامشگاه و بهره‏مندى دارید.)، (بقره، ۳۵-۳۶). بیت اشاره به آن گوشه از سرگذشت آدم و حواست که آن دو نهی پروردگار را نشنیده گرفتند و از میوه‌ی ممنوعه خوردند و از بهشت رانده شدند. مولانا آیه را تفسیر می‌کند در بیت «نهی» را به کار می‌برد که ممکن است تحریم یک امر باشد که در آن صورت ارتکابش گناه است، یا نهی تنزیهی باشد که نکردن آن کار بهتر است که در هر صورت مولانا تفسیری خلاقانه از آیه ارائه کرده است.

دور دایـــم روح‌هــا بـا ســاقــیــنــد
بـرتــر از نـوبــت مــلــوک بـاقـیـنـد
(۱/۱۳۷۴)
اشاره به عبارت قرآنی «…وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً»، (و پروردگارشان به آنان شرابی پاکیزه نوشاند.)، (انسان، ۲۱). مولانا معتقد است که ملوک باقی (شاهان جاودانه) از دور و نوبت گذشته‌اند و همیشه سلطنت روحانی خود را دارند روحشان به پروردگار پیوسته که ساقی جام‌های این دور دایم است. تعبیر ساقی بودن پروردگار در بهشت از آیه ذکر شده گرفته شده است.

انــدر آیـنــد انــدر او زار و خـجــل
ســنــگ‌هــا و کــافــرانِ سـنــگ دل
(۱/۱۳۸۰)
الهام از عبارت قرآنی «…فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتی‏ وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَهُ أُعِدَّتْ لِلْکافِرینَ»، (…از آتشی که هیزم آن انسان و سنگ‌هاست [و] برای کافران آماده شده است، بپرهیزید.)، (بقره، ۲۴). که به نظر می رسد سنگ‌ها و کافران از آیه ذکر شده الهام گرفته شده است.

لاجـــرم بـــا دیــده و نــادیــده‌ایــد
رو و سَـر در جـامــه‌ها پـیـچـیـده‌ایـد
(۱/۱۴۰۸)
مصرع دوم اقتباس از عبارت قرآنی «…وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها…»، (… و دیدگانی دارند که با آن نمی‌بینند…)، (اعراف، ۱۷۹) مصرع دوم و عبارت قرآنی ذکر شده هر دو وصف حال کسانی است که خداوند به آنان بینایی عطا کرده ولی از دیدن حقایق عاجزند و مولانا زیرکانه از مفهوم آیه در کلام خود استفاده کرده است.

ایـن تجـلّـی مـه اسـت این ابـر نیست
ایـن معیّـت با حــق‌ست و جبـر نیست
(۱/۱۴۶۷)
اقتباس از عبارت قرآنی «…هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرٌ»، (… و او هر جا که باشید با شماست، و خداوند به آنچه می‌کنید بیناست.)، (حدید، ۴). این بیت در بحث جبر و اختیار مطرح شده است. همراهی حق با همه‌ی موجودات و کائنات مفهومی است که در آیه ذکر شده آمده است و «معیت با حق» در این بیت به این معنی است که چون حق در همه احوال با همه کائنات همراه است، مشیت او در همه اعمال و احوال ما مؤثر است.

همچـو در حـکـم بـهـشـتی چهار جـو
بـل مـکـان و لامــکــان در حـکــم او
(۱/۱۵۶۸)

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir

کامنت‌ها بسته شده‌اند.