مقاله علمی با منبع : بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- قسمت …

آن زمــان کـه مـی‌شــوی بـیــمـار تـو
مـی‌کــنـی نـیّــت کـه بـازآیـم به ره
مـی‌نـمــایــد بــر تـو زشـتــی گـنــه
جـز کـه طـاعت نبـودم کـاری گزیـن
عـهـد و پـیـمـان می‌کنی که بعـد از این
(۱/۶۲۶-۶۲۹)
اشاره به عبارت قرآنی «…وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحیطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ أَنْجَیْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرینَ»، (… و دانند که خود از هر سو گرفتار شده‌اند، [آن وقت است که] خداوند را، در حالیکه دین خود را برای او پاک و پیراسته دارند، به دعا خوانند [وگویند] اگر از این نجاتمان دهی بی‌شک از شاکران خواهیم بود.)، (یونس، ۲۲) مولانا با وام‌گیری از این آیه، خلاقانه آن را در یک منطق عرفانی، آگاهی و تعلیم بیان می‌کند.

بعـد کشـتـن روحِ پـاک نـغـز داشـت
جوزها بشکست و آن کان مغز داشـت
چون انار و سـیـب را بـشـکسـتـنست
کُـشـتـن و مُـردن که بر نقـش تنسـت
وانـک پوسیده‌سـت نـبـود غیـر بانـگ
آنـچ شـیـریـن اسـت او شد ناردانـگ
وآنـچ پـوسـیـده‌ست او رســوا شـود
آنـچ بـا معنـیسـت خـود پـیـدا شـود
(۱/۷۰۹-۷۱۲)
بیت اول اشاره به آیه «الَّذی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاهَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزیزُ الْغَفُورُ»، (کسی که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک نیکوکردارترید، و او پیروزمند آمرزگار است.)، (ملک، ۲).
سه بیت بعد اشاره به آیات «إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداءَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمینَ. وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرینَ. أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّهَ وَ لَمَّا یَعْلَمِ اللَّهُ الَّذینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصَّابِرینَ»، ( اگر آسیبى به شما رسیده باشد، به آن قوم [حریفان شما] نیز آسیبى همانند آن رسیده است، و این روزگار را [براى عبرت‏] در میان مردم مى‏گردانیم، و تا خداوند مؤمنان را معلوم بدارد و از شما گواهانى بگیرد و خدا ستمکاران را دوست ندارد. و تا خداوند مؤمنان را [کامل عیار سازد و] بپالاید و کافران را نیست و ناچیز گرداند. آیا گمان برده‏اید که به بهشت مى‏روید حال آنکه خداوند هنوز جهادگران و شکیبایان شما را معلوم نداشته است.)، (آل عمران، ۱۴۰-۱۴۲). مولانا با این ابیات دنباله داستان وزیر حیله‌گر را رها کرده و به بحثی درباره‌ی مرگ پرداخته است. مولانا با تمثیل‌های خلاقانه خود در این ابیات می‌خواهد بگوید که مرگ به ما می‌گوید که چه کسی روح پاک دارد و به پروردگار می‌پیوندد و جاودانگی دارد، مفهومی که در آیات ذکر شده می‌توان یافت.

تـا چـه بـاشـد ذات آن روح الامــیـن
نـام احمـد چون حصاری شد حصیـن
(۱/۷۴۱)
اشاره به آیه «وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فیهِمْ وَ ما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ»، (و خداوند مادام که تو در میان ایشان هستی، آنان را عذاب نمی‌کند؛ و نیز مادام که استغفار می‌کنند، عذاب کننده‌ی آنان نیست.)، (انفال، ۳۳) تفسیر خلاقانه آیه را در مصرع اول می‌توان دید. آیه وجود مبارک حضرت محمد (ص) را مانعی برای عذاب می‌داند و بیت نام حضرت محمد (ص) را چون قلعه استوار و پناهگاه اطمینان برای محافظت از انسان‌ها بیان می‌کند.

مــیـل مــا را جـانــب زاری کــنــد
چـون خـدا خـواهـد که‌مـان یاری کنـد
(۱/۸۲۰)
اشاره به آیه «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى‏ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ»، (و به راستی پیش از تو [پیامبرانی] به سوی امت‌ها فرستادیم و آنان را به تنگدستی و ناخوشی دچار ساختیم تا زاری و [خاکساری] کنند.)، (انعام، ۴۲) مفهوم آیه با تفسیر نو از مولانا در بیت دیده می‌شود.

بـا مـن و تـو مـرده بـا حـق زنـده‌انـد
بـاد و خـاک و آب و آتـش بـنـده‌انــد
(۱/۸۴۱)
اقتباس از آیه «إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلاَّ آتِی الرَّحْمنِ عَبْداً»، (و جز این نیست، که هر موجودی که در آسمان‌ها و زمین است، بنده‌وار سر به درگاه خدای رحمان فرود می‌آورد.)، (مریم، ۹۳) در بیت ذکر شده، سخن این است که عناصر این جهان خاکی بنده‌ی پروردگارند و اگر شکل و ساخت یک موجود هم در آن‌ها نباشد، باز بندگی آن‌ها برقرار است و با پیوستگی به حق، وجود و حیات دارند. و این مفهومی است که با بیانی دیگر در آیه ۹۳ سوره مریم می‌توان یافت.

فـرق کــی کـردی مـیـان قـوم عــاد
گـر نبـودی واقـف از حــق جـانِ باد

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.

کامنت‌ها بسته شده‌اند.