بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- …

(۱/۳۸۶۶)
اقتباس از آیه «ما نَنْسَخْ مِنْ آیَهٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدیرٌ»، (هر آیه‌ای را که نسخ می‌کنیم یا آن‌را فروگذاریم، بهتر از آن یا همانندش را در میان آوریم، آیا نمی‌دانی که خداوند بر هرکاری تواناست؟)، (بقره، ۱۰۶). مسأله مهم در آیه، نسخ حکم است. مولانا این آیه را در روایتی از پیامبر (ص) آورده است که به رکابدار حضرت علی (ع) فرمود کشتن علی به دست تو خواهد بود. آن شخص نزد حضرت می‌آید و می‌گوید قبل از اینکه من به این خطا مبتلا شوم مرا به دو نیم کن. حضرت پاسخ می‌دهد قصاص هم فعل حق است و تنها او می‌تواند چنین کند اما اگر خداوند به فعل خود را دگرگون کند، امری بهتر جایگزین آن می‌شود و این همان آیه مذکور است.

یُــرْزَقُــونَ َفـرِحـیــنَ شـــد گــوارا
چــون بریده گشـت حـلـق رزق خوار
(۱/۳۸۷۹)
اقتباس از آیات «وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فی‏ سَبیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ. َفرِحینَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ»، (و کسانى را که در راه خدا کشته شده‏اند، مرده مپندار، بلکه اینان زنده‏اند و در نزد پروردگارشان روزى دارند. از آنچه خداوند از لطف خویش به آنان بخشیده شادمانند، و از احوال کسانى که به دنبالند و هنوز به آنان نپیوسته‏اند خوشوقتند، چرا که نه بیمى بر آنهاست و نه اندوهگین مى‏شوند.)، (آل عمران، ۱۶۹-۱۷۰) مولانا به عبارت قرآنی استناد می‌کند تا بگوید در هر نقصی کمال نهفته است، چنان‌که شهیدان حیاتشان به کشته شدن است.

تـا نگـفتـی فِی الْقِصاص آمـد حـیـات
گــر نفـرمـودی قـصـاصی بر جُنــات
(۱/۳۸۹۵)
اقتباس از آیه «وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاهٌ یا أُولِی الْأَلْبابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»، (وای خردمندان شما را در قصاص، زندگانی نهفته است، باشد که تقوی پیشه کنید.)، (بقره، ۱۷۹). مولانا با استفاده از آیه در این بیت راز قصاص را می‌گشاید و می‌گوید اگر خداوند به موجب این آیه، قصاص جنایتکاران را واجب نمی‌کرد دیگری را مجازات کند.

واصــرف السّــوء الّـذی خـطَّ القـلـم
لا تُــزِغْ قــلــباً هــدیــتَ بالــکــرم
(۱/۳۹۰۷)
اقتباس از آیه «رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَهً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ»، (پروردگارا پس از آنکه هدایتمان کردی، دل‌های ما را مگردان، و رحمتی از سوی خویش به ما ارزانی دار که تو بخشنده‌ای.)، (آل عمران، ۸). مولانا قسمتی از آیه را با اندکی تغییر، در بحث شگفتی حضرت آدم از گمراهی ابلیس آورده و معتقد است اگر حضرت آدم هم از اسرار حق سر درآورد دچار لغزش می‌شود. پس آدم از این کار توبه کرد و از خدا خواست که قلبی را که هدایت کرد منصرف نسازد.

نهـی لا تُـلْـقُـوا بِأَیْـدیـکُـمْ مــراسـت
چـون مـرا سوی اجل عشق و هواست
(۱/۳۹۳۷)
اقتباس از آیه «وَ أَنْفِقُوا فی‏ سَبیلِ اللَّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدیکُمْ إِلَى التَّهْلُکَهِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ»، (و در راه خدا هزینه کنید و خودتان را به دستان خویش به کام هلاکت نیندازید، و نیکی کنید که خداوند نیکوکاران را دوست دارد.)، (بقره، ۱۹۵). مولانا با استفاده از عبارت قرآنی وصف حال کسانی را می‌گوید که مرگ را شیرین می‌دانند و در انتظار وصال حق هستند.

لـم یــقُــل إِنَّـا إِلَــیْــهِ راجِــعُـــونَ
فُـرقتــی لـو لـم تکـن فــی ذاالسکون
(۱/۳۹۴۳)
برگرفته از آیه «الَّذینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصیبَهٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ»، (همان کسانی که چون مصیبتی با آنان رسد گویند: إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ [ما از خداییم و به خدا باز می‌گردیم].)، (بقره، ۱۵۶).مولانا در این بیت می‌گوید که کلمه راجعون در این آیه اشاره به آن‌هایی است که به وطن خود باز می‌گردند و از این عالم کثرت به عالم وحدت می‌روند.
۴-۱-۲ بینامتنیت صریح و لفظی قرآن کریم و دفتر دوم مثنوی معنوی
ور نـه رو کـالصّـبـرُ مـفـتـاح الـفـرج
گـر تـو کـوری نـیـست بر اعمی حرج
(۲/۶۹)
اقتباس از عبارت قرآنی «لَیْسَ عَلَى الْأَعْمى‏ حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْمَریضِ حَرَجٌ…»، (بر نابینا ایرادى نیست، و بر لنگ ایرادى نیست و بر بیمار هم ایرادى نیست…)، (نور، ۶۱). نمود بارز آیه را در بیت مذکور می‌توان دید. مولانا خلاقانه از آیه در منطق تعلیمی استفاده کرده است و می‌گوید اگر کور هستى بر کور حرفى نیست و اگر کور نیستى و نمى‏بینى برو صبر کن که صبر کلید گشایش است (الصبر مفتاح الفرج).

طـیّبــات و طیّبیـن بـر وی بـخــوان
خـوب خـوبی را کند جذب این بدان
(۲/۷۹)
اقتباس از عبارت قرآنی «الْخَبیثاتُ لِلْخَبیثینَ وَ الْخَبیثُونَ لِلْخَبیثاتِ وَ الطَّیِّباتُ لِلطَّیِّبینَ وَ الطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّباتِ…»، (… زنان پلید برای مردان پلیدند، و مردان پلید برای زنان پلید؛ و زنان پاک برای مردان پاکند و مردان پاک برای زنان پاک…)، (نور،۲۶). مولانا از این عبارت قرآنی در منطق تعلیمی استفاده می‌ک
ند و می‌گوید به استنا

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir

د
آیه قرآن، نیکی، نیکی را جذب می‌کند.

کامنت‌ها بسته شده‌اند.