بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- قسمت …

می‌کشـدشان بـی‌تـکـلّـف در فـعــال
چـیـسـت آن ذاتَ الشِّـمالِ اشغال تن
چـیست آن ذاتَ الْیَمین فـعـل حســن
(۱/۳۱۹۲-۳۱۹۴)
اقتباس از عبارت قرآنی «وَ تَحْسَبُهُمْ أَیْقاظاً وَ هُمْ رُقُودٌ وَ نُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْیَمینِ وَ ذاتَ الشِّمالِ»، (و آنان را بیدار می‌انگاشتی، حال آنکه خفته بودند؛ و ایشان را [از چپ] به راست و [از راست] به چپ می‌گرداندیم…)، (کهف، ۱۸). مولانا می‌گوید اگر آدمی از بند حواس بیرون رود پا به جهان فراخ‌تری می‌نهد که آن‌جا عرصه‌ی پیامبران است. ویژگی آن جهان این است که هرگز دلتنگی به آن راه نمی‌یابد و جسم فرسوده نخواهد شد، همچون جسم اصحاب کهف که سال‌ها در همین عالم به خواب رفته بودند ولی سالم و دست‌نخورده باقی ماندند.

این زمـیــن بــاشـد گــواه حـال‌هـا
یــوم دیـن که زُلْــزِلَــت زِلْــزَالَـهَـا
در سـخـن آید زمــیــن و خـاره‌هـا
گــو تُـحَــدِّثُ جــهــرۀً أَخْــبـارَها
(۱/۳۲۸۱-۳۲۸۲)
بیت اول اقتباس از آیات «إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا. وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا»، (آنگاه که زمین به زلزله‏[ى واپسین‏]اش بلرزد. و زمین بارهایش را بیرون ریزد)، (زلزله، ۱-۲).
بیت دوم اقتباس از آیه «یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها»، (در چنین روز رازهایش را باز گوید)، (زلزله، ۴).
مولانا می‌گوید روز قیامت پیشگاه پروردگار زمین را به شهادت خواهد گرفت و این معنی را به آیات مذکور، مستند می‌سازد.

چـون شـدی تــو حُـمُـرٌ مُسْتَـنْـفِـرَه
پــس چـه عــزّت بـاشدت ای نـادره
(۱/۳۳۱۹)
برگرفته از آیه «کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَهٌ. فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَهٍ»، (گویی درازگوشانی رمانند. که از شیر نر گریخته باشند.)، (مدّثر، ۵۰-۵۱). مولانا از مثال قرآنی در مصرع دوم استفاده کرده است.

آمــد انــدر هــر نــمــازی اهْــدِنَــا
از بـــرای چــاره‌ی ایــن خــوف‌هـا
بــا نــمــاز ضَّـالِّـیـــن و اهــل ریــا
کــایـن نــمـازم را مـیــامیز ای خـدا
(۱/۳۳۹۷-۳۳۹۸)
اقتباس از آیات «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیمَ. صِراطَ الَّذینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضَّالِّینَ»، (ما را به راه راست استوار بدار. راه کسانی که آنان را نواخته‌ای، نه آنان که از نظر انداخته‌ای، و نه گمراهان.)، (حمد، ۶-۷). در این دو بیت مولانا به الفاظ و عبارات سوره فاتحه اشاره می‌کند و می‌گوید از بیم آنکه که در راه خدا نباشیم و نمازمان پذیرفته نشود، در هرنمازی از خدا می‌خواهیم که نماز ما را با نماز گمراهان و ریاکاران نیامیزد.

در مـیــفـتـیــد از مـقـامـات ســمـا
هیــن بـه عکـسـی یا به ظَنّی هم شما
از همه بـر بــامِ نَـحْــنُ الـصَّـافُّــون
گـرچـه هاروتـیـد و مـاروت و فـزون
(۱/۳۴۲۰-۳۴۲۱)
اقتباس از آیات «وَ ما مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ. وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ. وَ إِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ»، (و فرشتگان گویند] هیچ کس از ما نیست مگر آنکه پایگاهی معیّن دارد. و ماییم که صف در صفیم. و ماییم که تسبیح‌گویانیم.»، (صافّات، ۱۶۴- ۱۶۶). آیات مذکور درباره‌ی فرشتگان است. مولانا از این آیات، به ویژه آیه ۱۶۵، در بحث قیاس ابلیس و اینکه اولین کسی که دست به قیاس زد شیطان بود، آورده است و می‌گوید حتی اگر در مقام فرشته‌ای هم که باشید نباید تصور کرد که مرحله سقوطی نیست.

تَـعْـرُجُ الـــرُّوحُ إِلَــیْــهِ و الـمـلــک
مـن عُــروج الــرُّوح یَهتــزُّ الفـلــک
(۱/۳۴۴۶)

کامنت‌ها بسته شده‌اند.