اعطای تسهیلات

راه حل‌های پیشنهادی برای دیرکرد
تفکیک معسرین از متخلفین
چگونگی برخورد با معسرین
چگونگی برخورد با متخلفین
4-1. مقدمه
در این فصل به ارائه راه‌حل‌های پیشنهادی برای حل مشکل کارمزد و دیرکرد می‌پردازیم.
در مسئله کارمزد می‌توان هزینه‌های بانک یا مؤسسه مالی را که صرف تجهیز و نگهداری و اعطای وام‌های قرض‌الحسنه می‌شود، از جاهای دیگری تأمین کرد تا شبهه ربا مرتفع گردد. همچنین می‌توان راهکارهای دیگری ارائه کرد که طبق فتوای تمامی مراجع اخذ کارمزد از گیرنده وام مشکل شرعی نداشته باشد.
در رابطه با مسئله دیرکرد نیز می‌توان از روش‌های پیشگیرانه استفاده کرد که حتی‌الامکان پدیده اقساط معوق اصلاً بروز نکند تا مجبور به گرفتن دیرکرد شویم. همچنین روش‌هایی را پیشنهاد می‌کنیم که متخلفینی که با وجود توان مالی اقساط خود را پرداخت نمی‌کنند، مورد مؤاخذه و جریمه قرار گیرند تا از بروز این پدیده ناخوشایند جلوگیری شود.
4-2. جایگزین‌های پیشنهادی برای کارمزد
4-2-1. تأمین کارمزد توسط مراکز خیریه
خیریه‌ها در کشورهای مختلف با عناوینی چون charity organizations (مؤسسات خیریه) و charity foundations (بنیادهای خیریه) شناخته می‌شوند. در برخی کشورها خیریه‌ها زیر مجموعه یا مترادف مؤسسات غیرانتفاعی (non-profit organizations) یا به اختصار NPO تلقی می‌شوند، یعنی مؤسساتی که به قصد کسب منافع مادی مؤسسان یا اعضا تشکیل نمی‌شوند؛ بلکه هدفی ماورای اهداف مالی را دنبال می‌کنند. در برخی کشورهای دیگر مؤسسات خیریه زیرمجموعه مؤسسات غیردولتی
(non-governmental organizations) یا به اختصار NGO قرار می‌گیرند.
در یک تعریف ساده، منظور از مؤسسه خیریه، مؤسسات و انجمن‌هایی غیر انتفاعی، عام‌المنفعه و غیر سیاسی هستند که به وسیله افراد حقیقی یا حقوقی تاسیس شده و در زمینه ارائه خدمات اجتماعی به افراد، خانواده‌های نیازمند و زن سرپرست، کودکان بی سرپرست و بد سرپرست، آسیب دیدگان اجتماعی و غیره فعالیت نموده و مجوز لازم را از نهاد حکومت دریافت نموده باشند.
خیریه‌ها با استفاده از کمک‌های مالی هیئت امنا، افراد نیکوکار، مبالغ حاصل از حق عضویت افراد، کمک‌های مالی و غیر مالی (سرمایه‌ای) سازمان‌ها، مؤسسات و شرکت‌ها، وقف و نذورات، وجوه حاصل از سرمایه‌گذاری در پروژه‌های اقتصادی یا سپرده‌های بانکی به کسب درآمد می‌پردازند و این درآمد را در راه کمک به نیازمندان صرف می‌کنند.
با توجه به این که اکثر کسانی که درخواست وام قرض‌الحسنه می‌کنند نیازمندانی هستند که برای هزینه تأمین مسکن، درمان، ازدواج، بدهکاری یا نیازمندی‌های دیگر تقاضای این وام را دارند، پیشنهاد می‌شود مراکز خیریه میزان کارمزد وام این افراد را تقبل کند و بانک یا مؤسسه مالی فقط اقدام به پرداخت وام قرض‌الحسنه نماید.
4-2-2. تأمین کارمزد توسط بانک با به کار گرفتن بخشی از منابع قرض
عدالت حکم می‌کند که بانک‌ها و مؤسسات مالی منابعی را که از طریق قرض و بدون صرف هزینه به دست می‌آورند، به صورت قرض بدون بهره در اختیار نیازمندان و افراد محروم جامعه قرار دهند. همین‌جا است که مسئله کارمزد رخ می‌نماید که اگر بانک این منابع را به صورت قرض در اختیار نیازمندان قرار دهد، چگونه هزینه‌هایی را که صرف تجهیز، نگهداری و اعطای قرض می‌شود تأمین کنند که برخی کارمزد را به عنوان راه حل پیشنهاد کرده‌اند.
پیشنهاد می‌شود بانک‌ها بخشی از این منابع قرض‌الحسنه را در سرمایه‌گذاری‌های اقتصادی وارد کنند تا به میزان هزینه‌هایی که صرف تجهیز، نگهداری و اعطای تسهیلات قرض‌الحسنه می‌گردد، درآمد کسب کنند. سپس بقیه منابع را به صورت بلاعوض در اختیار محرومین و نیازمندانی که متقاضی وام قرض‌الحسنه هستند قرار دهند و از دریافت کارمزد هم خودداری کنند.
البته این پیشنهاد نباید باعث شود که بانک بخش بیشتری از این منابع را صرف کسب سود کند. ممکن است این سؤال مطرح شود که این منابع در ضمن قرارداد قرض در اختیار بانک قرار می‌گیرد و بانک مالک این منابع است و می‎تواند تمام این منابع را به کار بگیرد و کسب سود کند. اما نباید فراموش کرد که بانک مجوز فعالیت خود را از حکومت می‌گیرد و حکومت می‌تواند در ضمن اعطای مجوز شرط کند که بانک تمام منابعی را که از طریق قرض به دست می‌آورد، به استثنای مقداری که مخارج این بخش تأمین گردد، صرف اعطای تسهیلات بدون بهره به نیازمندان نماید.
4-2-3. تأمین کارمزد توسط حکومت اسلامی از بیت‌المال
با توجه به دو مطلب، پیشنهاد می‌کنیم کارمزد بانک‌ها و مؤسسات مالی برای اجرای قرض‌الحسنه را حکومت اسلامی تأمین نماید.
4-2-3-1. دستگیری از نیازمندان، وظیفه حکومت اسلامی
یکی این که دستگیری از نیازمندان و رفع نیاز آن‌ها از وظایف حکومت اسلامی است و با توجه به این که کسانی که درخواست وام قرض‌الحسنه دارند، نیازمندان هستند، اگر حکومت اسلامی نمی‌تواند بدون عوض به رفع نیاز آن‌ها بپردازد، حداقل می‌تواند کارمزد وامی را که نیازمندان دریافت می‌کنند، تقبل کند.
حکومت اسلامی می‌تواند از محل وجوه شرعی مثل زکات که از موارد مصرف آن در قرآن کریم فقرا، مساکین و بدهکاران ذکر شده است، برای پرداخت کارمزد وام‌های نیازمندان جامعه اسلامی استفاده کند. علاوه بر آن روایات زیادی دستگیری از نیازمندان را از وظایف حکومت اسلامی می‌داند که به چند مورد اشاره می‌کنیم: