پایان نامه با موضوع نقش برجسته، آداب و رسوم، صاحب نظران

ا ضرورت داشته تا با داستان کفر اسکندر مقدونی دشمنی را در دلها علیه دنیای یونان و روم برانگیزند(دیاکونف،همان، 120-119). همچنین زرین کوب معتقد است که اقدام در جمع اوستا یا بعضی اجزاء آن ممکن است حاکی از علاقه شخصی بلاش اول به آئین زرتشت باشد و به هیچ وجه حاکی از یک سیاست دینی در امپراتوری پارتی نیست(زرین کوب، 1371، 384).
همچنین دیاکونف معتقد است که رسم پارتیان که ازدواج خویشان نزدیک را معمول می داشتند، فقط به استناد این که اوستا نیز این گونه زناشوییها را جایز دانسته، نمی نواند دلیل زرتشتیگری پارتیان شمرده شود. چنان که می دانیم این رسم در میان اقوام بسیار دیگری که با زرتشتیگری ارتباطی نداشتند نیز رایج بوده است(دیاکونف، همان، 120).
آنچه از این مباحث می توان نتیجه گرفت این است که هیچ نشانه ای در دست نیست که بپذیریم اهورا مزدا در زمان پارتیان مانند زمان هخامنشیان مقام بالاترین خدا را داشته است. روی هم رفته در دوره پارتی رنگ و نقش اهورا مزدا در مقایسه با
دوره های هخامنشی و ساسانی بسیار مات و بی جان است(رجبی، 1381: 180). در واقع از اوایل دوره پارتی مذهب زرتشتی چندان مورد توجه شاهان پارتی نبود و در حقیقت در قرن اول و دوم میلادی این دیانت گسترش یافت ولی باز شاهان چندان عنایتی به آن نداشتند و چنانکه در تاریخ آمده است یکی از دلایل شورش اردشیر بابکان علیه پارت ها بدلیل بی توجهی ایشان به مذهب بوده است(مشکور،1350 :431).
در دوران پارت تثلیث اهورا مزدا، مهر و آناهیتا همانند دوره هخامنشی مورد توجه بوده و دین عمومی و احتمالاً یکی از ادیان رسمی بوده است(گریشمن،همان:349). برای اولین بار در سنگنبشته های سلطنتی که از زمان پادشاهی اردشیر دوم باقی
مانده اند، قالب همیشگی یاری خواستن از اهورا مزدا در مقام خدای یگانه شامل ایزدان کهن ایرانی مهر و آناهیتا نیز شده است (کورت،1386، 74). این دو الهه و بویژه الهه مهر در دوره پارت اهمیت فوق العاده می یابند.
3-2- مهریا میترائیسم
مهر از ایزدان کهن هند و ایرانی است که در اوستا محور قدرت در جهان خدایان می باشد. یشت دهم اوستا از آن اوست. مهر در اصل ایزدی است که شریک در فرمانروایی جهان، برکت بخشنده و حامی پیمان می باشد. سپس در اثر تحولات اجتماعی، این ایزد در جامعه ایرانی تبدیل به ایزد همه طبقات می گردد و در کنار وظایف برکت بخشی خویش، حمایت او از پیمان توسعه می یابد و وظایف جنگی بسیاری نیز بر عهده وی گذاشته می شود(بهار، 1381: 80).
در کتاب مقدس ودا متعلق به هندیان باستان نام مهر به صورت میترا چندین بار تکرار می شود و معنای پیمان می دهد. در کتاب اوستا نام میترا می آید و سرودی به نام مهریشت در ستایش او آمده است. چه در ودا و چه در اوستا نام میترا با نام وارونا و اهورا مزدا خدای بزرگ همراه است( ورمازرن، 1375: 16). در مهریشت که متعلق به بخش های متأخر اوستا و نموداری از کثرت انتشار دین مهری میان مردمان است، مهر باشکوهی بسیار جلوه گر می گردد. همچنین آنجایی که اهورا مزدا به زرتشت می گوید: :وقتی مهر را آفریدم و به مردمان دستور دادم که بر او قربانی کنند و فدیه دهند و نماز گزارند. مقام او را به اندازه خودم بالا آوردم” اهمیت مهر بیشر معلوم می شود (همان: 18). میترا ناظر انسان ها و اعمال، توافق ها و قراردادهای آن هاست. او انسان را به راه راست(اشه)، هدایت می کند و آنها را از حمله در امان نگاه می دارد. در مقام خدای کنترل کننده نظم کیهان یعنی شب و روز و تغییر فصول با آتش و خورشید پیوسته است و سرانجام هم در ایران و هم در هند به عنوان خدای خورشید شناخته شد(کریستین سن، 1376: 62).
دوران پارت، اوج گسترش آئین مهرپرستی در ایران و خارج از قلمرو مرزهای آن بود و پارتها در گسترش دین مذکور نقش بسزایی داشتند. آن ها چنان به این آئین پایبند بودند، که دو نفر از پادشاهان معروف آنها از جمله مهرداد اول
(138-171 پیش از میلاد) و مهرداد دوم(124-87 پیش از میلاد) خود را برگزیده ایزد مهر می نامیدند.
در شهر شوش نقش برجسته ای کشف گردیده است که در این نقش برجسته اردوان پنجم(224 پیش از میلاد و یا
213 میلادی) حلقه را به حاکم شهر شوش اهدا می کند. بعضی صاحب نظران حلقه مذکور را حلقه قدرت فرض می نمایند. اما
با توجه به شواهد موجود حلقه نمایانگر عقد و پیمان بوده است. حلقه در امپراتوری روم به صورت نمادین در هنگام عقد
قرارداد ها بکار می رفته و سپس همان طور که در حال حاضر معمول است به عنوان نماد پیمان کاربردی دارد. در نتیجه می توان اظهار نمود این دو شخصیت با دادن حلقه به همدیگر به ایزد مهر حامی پیمان سوگند یاد کرده تا به عهد خود وفادار باشند. تا به امروز در سرزمین ایران آثاری هنری و باستانی مربوط به مهرپرستی از دوران پارت به دست نیامده که به یقین بتوان به این کیش نسبت داد. از آنجا که دین مذکور رازآمیز بوده نمادهایی نیز از کیش مذکور بر روی آثار هنری یافت گردیده که با توجه به بعضی شواهد می توان آن ها را در ارتباط با آئین مهری دانست و در این میان چلیپای شکسته نیز می تواند از جمله این نمادها قرار گیرد(اکبری و الیکای دهنو، 1385: 47-46).
مهر در غرب مقام والایی یافت. مهرپرستی توسط دزدان دریایی اسیر پمپئوس به روم برده شد، و با سپاهیان رومی، به نواحی رن و دانوب رسید(گریشمن، 1384: 351). میترا در آسیای صغیر، کاپادوکیه، ارمنستان، کوماژن نفوذ و اعتبار خاصی پیدا کرده تا جائیکه شاهزادگان این ممالک به افتخار میترا نام خود را میتردات یا مهرداد می گذاشتند، اوایل قرن نخست میلادی این آئین در ایتالیا نفوذ پیدا کرد. در قرن چهارم آن را آئین مخصوص نجبا می دانستند، آداب و رسوم میترایی و تشریفات خاص آن در غارهای طبیعی یا مصنوعی که بر گنبد آن تصویر آسمان نقش شده بود، انجام می گرفت. با گرایش کنسانتین امپراتور روم به مسیحیت و تأسیس امپراتوری نصرانی ضربت مهلکی بر پیکر مهر پرستی وارد شد و آئین میترایی بزودی در ایالات از بین رفت
و اثری از آن جزء در روم باقی نماند.
این آئین در مسیحیت تأثیر گذاشت که این تأثیر نشان از طول نفوذ آئین مهرپرستی در نواحی شرقی دنیای روم و حدود غربی دنیای پارتی است. یک نمونه جالب از این تأثیر جشن مربوط به ولادت اوست که نزد مهرپرستان در طی طولانی ترین شب سال و درست وقتی بعد از آن، روز روی به بلندی دارد، آن را جشن می گرفته اند و همین شب یلدا بعدها نزد پیروان مسیح همچون جشن میلاد عیسی تلقی شده است(زرین کوب، 1371: 388).
3-3- آناهیتا
آناهیتا ایزد آب، باران، برکت، باروری، زناشویی، عشق، مادری، زایش و پیروزی است. این ایزد که نمادی است از کمال زن ایرانی و از دوران های کهن در ایران باستان ستایش می شده است. نام وی در اوستا به صورت اردویسور آناهیت آمده که اردوی به معنی بالنده و فزاینده، سور به معنی نیرومند و هم ریشه با نام سورن در زبان های پهلوی و ارمنی، آناهیت مرکب از پیشوند نفی آن و هایت به معنی پلید، ناپاک و آناهیت به معنی نیالوده و پاک است و این صفت آبها و رودهاست که پاک و فزاینده و زورمند است(فره وشی، 1347: 165).
این الهه بزرگ و مادر باکره و الهه حاصلخیزی خاک که خود با آب مرتبط بود، به موازات خدای خورشید مورد احترام بوده است. این الهه را ایرانیان آناهیتا و یونانیان آن را با آرتمیس خویشتن یکی می دانستند(دیاکونف، 1351: 118).
از زمان اردشیر دوم هخامنشی پرستش الهه آناهیتا رواج خاصی یافت. تشویقی که پادشاه هخامنشی از پرستش ناهید کرد، موجب شد که این عقیده در طی قرون بعد از سلطه سلسله هخامنشی توسعه یابد و در زمان پارتیان، همه معابد ایرانی که در منابع تاریخی مذکور است به همین الهه تعلق دارند(گریشمن،همان: 350).
آناهیتا در دوره سلوکی و پارتی مورد توجه قرار داشت. در نقاط مختلف ایران در دوره پارت معابدی برای پرستش این الهه بر پا شده بود و در تاریخ ضبط است که تیرداد اول در شهر ارشک در یک معبد ناهید، تاجگذاری کرد. بنا بر قول
ایزودور خاراکسی در هگمتانه معبدی از ناهید بر پا بود که آنتیوخوس سوم آن را غارت کرد(گیمن، 1385: 285). در شهر استخر پارس آتش آناهیتا روشن بود(دیاکونف، 1351، 118) در الیمایی دو معبد که مهرداد اول غارت کرد، متعلق به آتنه و آرتمیس بودند. در معبد شوش، رب النوع نه نه یا را که مظهر سامی ناهید است، می پرستیدند(گریشمن، 1384: 350). از دیگر مراکز عمده پرستش این ایزد، شیز در تخت سلیمان، نسا، کنگاور و ری را می توان نام برد(زرین کوب، 1371: 387).
3-4- آئین یهود
دین یهود از ادیان الهی و از مهمترین دین های تاریخ بشر است. پیدایش این دین به سیزده قرن قبل از میلاد مسیح می رسد. پیامبر این دین حضرت موسی(ع) است و کتاب دینی یهودیان تورات نام دارد. قوم یهود قبل از ظهور موسی(ع) به دنیای معنوی و جهان دیگر توجهی نداشتند و جهان را محل پاداش و مجازات کردار خود می دانستند ولی به زندگانی پس از مرگ پایبند بودند چون در مراسم کفن و دفن در نزد مردگان اسلحه و آذوقه می گذاشتند و پس از گرویدن به حضرت موسی تا مدتی همین عقاید را حفظ کردند. به نظر می آید که پس از آزادی یهود از اسارت بابل بر اثر تماس آنها با یونانیان و ایرانیان تا حدودی تحت تاثیر عقاید آنها قرار گرفتند(باب الحوائجی، 1345: 88).
از مراکز آیین یهود در دوره پارت می توان به بابل و ماد اشاره کرد(زرین کوب،همان: 389). در واقع از روزگاری که نبوکدنصر یهودیان را به بابل راند، پیوسته در آن بخش بارور شدند و بر رونق زندگی خویش افزودند(کالج، 1380: 95). جماعات یهودی در این دوره اختیارات محلی حدوداً وسیع و امتیازاتی کسب کردند(دیاکونف،همان: 121). یهودیان شاهان پارتی را مدافعان حقیقی دین خود می دانستند و با توجه به ظلمی که از سوی سلوکیان به ایشان شده بود، معتقد شدند، ایران همواره به آنان با دیده احترام می نگریست و تنها قدرتی است که ممکن است ایشان را از یوغ خارجی نجات دهد. همچون دوره هخامنشیان که توسط کوروش از بابل رهایی یافتند(گریشمن،همان: 354-353).
3-5- دین های یونانی
یونانی ها به خدایان متعددی اعتقاد داشتند. به بهشت و دوزخ عقیده مند بودند و می گفتند اموات بوسیله کشتی مخصوص توسط کارون از نقطه ای گذشته و توسط موکل ارواح در برابر محکمه اعلی خدمت سه قاضی به نام مینوس و اک و رادمانت رسیده و محاکمه می شوند، اگر گناهکار باشند مورد قهر و غضب واقع شده و به تارتار یعنی جهنم واصل و توسط مأمورین معذب می شوند و اگر گناهی نکرده باشند به بهشت که مکان خوش و خرم و روشنی است و انواع نعمت ها در آنجا فراهم است، روانه می شوند و با عقلا و شجاعان محشور می شوند و گویند اگر مردگان خوب دفن نشوند و تغسیل و تدفین نیابند مدت یک قرن در وادی ارب که عالمی تاریک و ظلمانی است، سرگردان می مانند(باب الحوائجی،همان: 28).
در دوره پارتی دین یونانی هم مانند فرهنگ یونانی به طور کلی بیشتر محدود به جامعه هلنیستی بود. سرودهای ستایش آپولون در شوش بر سنگ ها کنده شده و خدایان یونانی بر مهرها و سکه های پارتی مانند زئوس، هرقل، آتنا، افرودیت و امثال آنها نقش شده اند، که البته این احترام به خدایان یونانی توسط پارتیان را باید به لحاظ ملاحظات سیاسی دانست، که در این میان خدایان شرقی نیز وجود داشتند، زیرا با رسیدن هلنیسم در شرق، دین های شرقی با یونانی در آمیختند. از آن پس خدایان سامی و ایرانی و یونانی همه یکسان و برابر شدند(کالج، 1380: 95). از جمله اهورا مزدا هم ردیف زئوس و بعل، آناهیتا در ردیف آرتمیس و ایشتار، میترا با شمش، ورثرغنه با آلات سامی و هرکول برابر شدند. این التقاط مذاهب ایرانی بار دیگر مذاهب

دیدگاهتان را بنویسید