معماری :نگرش طبیعت گرا متعالی ، برای ارتباط انسان و معماری با طبیعت در ایران

نگرش طبیعت گرا متعالی ، برای ارتباط انسان و معماری با طبیعت در ایران

معماری ایران در دو دهه اخیر معماری بدون مکتب ، سبک یا نظریه ای مشخص و مدون بوده و قادر به رقابت با آثار برجسته جهانی نیست ، حتی قابل قیاس با آنها نیست . یکی از مسائلی که این شرایط نامناسب را ایجاد کرده قطعاً تکنولوژی ضعیف ساختمان ها است (هاشم نژاد و سلیمانی ، 1386 : 28) . تکنولوژی طرح و اجرای ساختمان ها دارای ابعاد بسیار وسیعی است که از ایده های اولیه طراحی تا نگهداری ساختمان را در بر می گیرد . از این رو در اولین قدم داشتن مبانی نظری درست و روشن پیرامون موضوع ضروری می نماید . پس از تحلیل نگرش های گوناگون به این نتیجه رسیدیم که نه نگرش های صرفاً مکانیک گرا و نه نگرش های صرفاً تئوریک حکمت گرا نمی تواند پاسخ گو باشد . بنابراین از تلفیق دو نگرش طبیعت گرا و طبیعت ساز و در بستر مدل تعاملی فرا تکنو ارگانیک ، منطق جدیدی با عنوان طبیعت گرای متعالی حاصل می شود که از طریق آن می توان گونه ای از معماری با گرایش های تکنولوژیک مبتنی بر طبیعت را ارائه نمود و از این مسیر به هدف مورد نظر دست یافت . در نهایت به این مطلب رسیدیم که طبیعت چه پتانسیل هایی را در راستای موضوع تحقیق این رساله در خود دارد و در یک نگاه عناصر تشکیل دهنده طبیعت که می توانند به عنوان عاملی راهگشا در معماری تکنولوژیک مطرح باشند چه هستند و چه ویژگی هایی دارند ؟ .

 

38-سازواره های طبیعی

381-تعریف سازواره های طبیعی

آفریده های طبیعی که در آنها فرم ، سازه ، عملکرد و ماده در جهت هدفی واحد شکل گرفته اند که اصولا طبیعت ، متن و بستر سازواره ها محسوب می شود و به نوعی سازواره ها میراث طبیعت برای بشر است . سازواره های طبیعی دارای کالبدهای متفاوت و سلسله قوانین مربوط به خود هستند به طوری که کالبد سازواره های طبیعی همان اجزای فیزیکی آن هاست که در یک اکوسیستم پیچیده طبیعی در کنش و واکنش مسالمت آمیز و گاهی هم قهری با یکدیگر در تعامل هستند .

382-انواع سازواره های طبیعی به جهت کاربرد در معماری

مطالعه و بررسی سازواره های طبیعی ، معدل با حرکت در زمان و فهمیدن اولین قدم های معماری است که زمینه ساز و شکل دهنده معماری امروز بوده و آن را تعریف کرده است . هر چند که این معماری به نظر ما ساده و ابتدایی باشد مطمئناً دیدن دوباره آن ها می تواند اطلاعات بسیار ارزنده ای را برای تحیقق ، مطالعه و توسعه معماری معاصر به همراه داشته باشد . به کارگیری این فرم های اصیل و ناب و در عین حال تا اندازه ای کاربردی ، منطقی و پایدار ، در طرح و تکنیک معماری ساخت ، می تواند جایگزین مناسبی باشد برای پیچیدگی های غیرقابل باور و تحمل که ما را در خود گرفته و احاطه کرده اند (Bahamon,1972) . در دنیای پیچیده و پر  رمز و راز طبیعت سازواره ها دارای آنچنان تنوع و فزونی ای هستند که دسته بندی و تمایز آن ها به صورت جز به جز کاری بسیار مشکل می نماید . البته این وضعیت در علوم زیست شناسی ، شیمی و فیزیک دارای دسته بندی های تخصصی خود هستند . اما در اینجا هدف از دسته بندی سازواره های طبیعی کاربرد آسانتر آن در رشته معماری و علوم ساختمان و صنعت است که می توانند مبنای ایده ها و الهام طرح های معماری در دوران معاصر برای معماران ، مهندسان و دانشجویان معماری باشند . کاربرد و استفاده از سازواره های طبیعی در معماری معاصر می تواند به منظور دادن وجه سمبلیک به طرح یا دست یافتن به راه حل های کاربردی و یا صرفاً به دلیل زیبا شناختی باشد . در این رابطه انسان از زمان های دور تاکنون به تحلیل و شناخت آناتومی و مورفولوژی سازواره های طبیعی به منظور به کارگیری اصول و قوانین آن در ساختن وسائل ، ماشین آلات و حتی بناها پرداخته است (Bahamon,1972) . بنابراین از این دیدگاه سازوار های طبیعی تحت دو عنوان سازواره های طبیعی زنده و غیر زنده قابل تقسیم هستند . ساختارهای زنده ساختارهایی را شامل می شوند که در آن موجود زنده دارای حیات بوده و مکانیسمی خاص در آن خلق شده است که دارای کارایی و خلاقیت بوده و پس از مدتی دچار فرسودگی خواهد شد . هر کدام از این سازواره ها دارای زیر مجموعه هایی است . سازواره های زنده به دو دسته سازواره های گیاهی و جانوری ، و سازواره های غیر زنده به سه بخش کانی گون و غیر کانی گون و با واسطه جانوری تقسیم می شوند . در رابطه با سازواره های زنده جانوری همان طور که اوتی ماسون در مقاله ای با عنوان « تکنولوژی یا رابطه زمین با صنعت » تاکید دارد ، بدون شک ما بر حیوانات تسلط پیدا کرده و سپس به گسترش و توسعه تکنیک های مختلف آن ها برای کاربردهای متفاوت چیره گشتیم تا به اوج کارایی و پیچیدگی آن ها دست یابیم (Bahamon,1972) .

سازواره های کانی گون شامل تمام سازواره های غیر زنده جامد می شوند . از این رو سازواره های غیر کانی گون تمام سازواره های غیر زنده سیال را شامل می شوند . ذکر این نکته لازم است که سازواره هایی در طبیعت پیدا می شوند که با واسطه موجودیت یافته اند . این سازواره ها با هوش غریزی جانوران ایجاد شده اند ، مانند لانه زنبور و پرندگان و … .

در شکل زیر دسته بندی سازواره های طبیعی به طور خلاصه نشان داده شده است .

383-خواص سازواره های طبیعی

در این بخش سعی شده به تعریف و توصیف خواص سازواره های طبیعی پرداخته شود و از این رهگذر کیفیات آن ها تعیین گردد . خواص سازواره های طبیعی دارای نوعی همبستگی هستند به این معنی که ممکن است برای وقوع یک ویژگی ، ویژگی دیگری هم بوقوع بپیوندد . این خواص از مطالعات کتابخانه ای و مشاهدات عینی و تحلیل منطقی سازواره ها در طبیعت و موزه های حیات طبیعی حاصل شده است .

1.انطباق پذیری : عبارت است از تغییر شکل تدریجی و دائمی یک سازواره طبیعی برای ایجاد شرایط آسایش و پایداری خود که بصورت خود به خودی اتفاق می افتد . برای مثال تغییر شکل دائمی سنگی که در مسیر یک رود قرار گرفته است .

2.انعطاف پذیری : عبارت است از توانایی پذیرش تغییرات بی آنکه تا جای ممکن ، تغییر عمده ای در سازواره طبیعی صورت گیرد (جشنواره معماری جهان ، 1387 : 58) . این تغییرات ناگهانی ، موقت و خود به خودی و در جهت مقابله با عوامل مخرب بیرونی هستند . اساساً همه ساختارهای طبیعی بافت لایه ای دارند . ماهیت لایه ای موجب می شود تا این فرم ها تحت تاثیر بارهای وارده ، تغییر شکل های محوری داده و در آن ها تنها عکس العمل های کششی و یا فشاری بوجود آید . این موضوع در تنه درختان تنومندی که تحت تاثیر بادهای شدید به هر سو خم می شوند به خوبی دیده می شود (فریدنی ، 1377 : 21) . از این اصل ، یعنی انعطاف در مقابل بارها در ساخت هواپیماها استفاده شده است .

3.تجدید پذیری : عبارت است قابلیت بازگشت صد درصدی یک سازواره طبیعی به چرخه طبیعت ، مثلا بدن جانداران تجدید پذیر هستند .

دانلود متن کامل پایان نامه مقطع ارشد معماری : طراحی مجتمع تجاریتفریحی با رویکرد طبیعت گرایی با تاکید بر سازواره های طبیعی

4.ترمیم پذیری : عبارت است از قابلیت ترمیم عضوی از سازواره طبیعی که توسط عوامل مخرب درونی و بیرونی آسیب دیده است . این فرایند بصورت خود به خودی اتفاق می افتد . از اصول فوق العاده جالب رشد در بدن انسان ، اصل نیاز مبرم به ترمیم ساختار است . یک بریدگی در دست انسان ، توسط سلول های تازه ترمیم می شود (فریدنی ،1377 : 21) . مرگ سلول ها و جایگزینی آن ها توسط سلول های تازه ، اتفاقی است که مدام در بدن انسان صورت می گیرد .

5.تکثیر پذیری : عبارت است از قابلیت یک سازواره طبیعی برای تولید انبوه یک واحد مستقل از خود . برای مثال با قلمه زدن می توان از یک گیاه تعداد زیادی تکثیر کرد .

6.توسعه پذیری : یک سازواره توسعه پذیر ، سازواره ای است که دارای مکانیزم لازم برای افزودن اجزا برای رسیدن به هدف نهایی خود باشد . مثلا فرایند شکوفه و سپس میوه دادن درختان این ویژگی را شامل می شود .

7.رشد پذیری : قابلیت رشد و تغییر و به نحو کلی پویایی از ویژگی های تمامی اجزا تشکیل دهنده سازواره های طبیعی است . با رشد حلزون پوسته صدفی آن نیز در اطراف هسته مرکزی رشد نموده و به این ترتیب فضای زیستی بزرگ تر و متناسب با رشد جانور در اختیار او قرار می گیرد . دارسی تامسون نشان داده که رشد این جانور الگوی لگاریتمی دارد  (فریدنی ، 1377 : 21) . اما رشد حلزون تنها یکی از انواع گوناگون رشد در طبیعت است ، اصول رشد در بدن انسان بسیار پیچیده و جالب تر است .

8.کارایی : کارایی یک سازواره طبیعی بر حسب وزن ماده ای سنجیده می شود که بایستی برای تحمل میزان مفروضی از بار فراهم آید . اگر نسبت مقاومت به وزن بالا باشد کارایی عنصر هم بالا تلقی می شود (مکدونالد ، 1386 : 50) . مثلا ساختار استخوان بال کرکس باید حداکثر مقاومت و باربری را با حداقل وزن ساختار توام سازد راه حل طبیعت در این مورد فوق العاده جالب و بسیار زیبا است . ساختار استخوان شکل شبکه فضایی و متخلخل می یابد و به این ترتیب مقاومت و سبکی ساختار هر دو تامین می شود (فریدنی ، 1377 : 23) .

9.کنشمندی : عبارت است از حالتی تدافعی یا توافقی که یک سازواره طبیعی در مقابل عوامل مخرب درونی یا بیرونی به خود می گیرد . در این مورد می توان رو کردن گل آفتابگردان به سوی آفتاب و یا باز و بسته شدن غنچه گل در برابر سرما و گرما و پوش کردن یک پرنده در سرما را مثال زد .

10.انحنا : آنتونی گائودی معتقد بود در طبیعت هیچ خط مستقیمی وجود ندارد . او در طراحی بنای کاسا میلا هیچ خط مستقیمی بکار نبرد ، چون خود را دنباله رو طبیعت می دانست (قبادیان ، 1390) . « در طبیعت بیشترین حرکت در خطوط منحنی یافت می شود » (سنوزیان ، 1389 : 138) . از این رو می توان انحنا را یکی از خواص سازواره های طبیعی دانست .

11.تعادل : در فیزیک برای داشتن حالت تعادل در مورد یک سازواره طبیعی باید برآیند کل نیروهای خارجی و نیز برآیند تمام گشتاور نیروهای خارجی صفر باشد . اما از نظر بصری وضعیتی است که احساس ایستایی را در بیننده تقویت می کند . لازم به ذکر است که تقارن حالت خاصی از تعادل می باشد که تقارن بدن جانوران نمونه ای از آن است .

12.تناسب : عبارت است از وجود یک نسبت حسابی یا هندسی بین اجزا یک سازواره طبیعی که زیبایی در آن معنا می یابد . منظور از تمامی تئوری های تناسبات ایجاد احساس نظم بین اجزا یک ترکیب بصری است (دی کی چینگ ، 1373) . بطور مثال در یک درخت بین برگ ، شاخه ، تنه و ریشه تناسب وجود دارد .

13.زوجیت : « من کل شی خلقنا زوجین لعلکم تذکرون : و از هر چیز جفتی آفریدیم شاید توجه پیدا کنید » (سوره ذاریات ، آیه 49) . قرآن در این آیه بیان می کند که همه چیز زوج آفریده شده است .

14.ریتم : به تکرار منظم یا هماهنگ خطوط ، اشکال ، فرم ها یا رنگ ها گفته می شود که این حالت در بسیاری از سازواره های طبیعی قابل مشاهده است . از طرفی ریتم شامل نظریه بنیادی تکرار می باشد که به عنوان تدبیری برای سازماندهی فرم ها و فضاها در معماری محسوب می شود (دی کی چینگ ، 1373) . مثلاً گلبرگ ها یک گل دارای ریتم هستند .

15.سلسله مراتب : سلسله مراتب به عنوان اصلی مهم در سازواره های طبیعی شناخته می شود . بر مبنای این اصل هیچ یک از اجزا سازواره های طبیعی نمی تواند فارغ از مراتب بالاتر یا پایین تر آن ایجاد شود بلکه در مکان سلسله مراتبی خود معنا می یابد ؛ در نظام سلسله مراتبی « هر جز زیر نظم های خود را شکل می بخشد و از نظم های فراتر تاثیر می پذیرد » ( حبیبی ، 1378 : 104) . عبور مواد غذایی از ریشه به تنه ، شاخه ، برگ و رگبرگ نمونه ای از این ویژگی سازواره های طبیعی می باشد .

16.مرکزیت : در سازواره های طبیعی حضور یک کانون مرکزی احساس و مشاهده می گردد که کلیت ترکیب و تولید سازواره بر آن استوار می باشد و احساس نظم ، ناشی از این ویژگی است . برای مثال مرکزیت را می توان در پوسته حلزون یا ساختار میوه کاج مشاهده کرد .

  1. 17. وحدت : صرف یک شی بودن دلیل بر وحدت در ساختار نیست ، بلکه وحدت با هماهنگی ، یکپارچگی و منسجم بودن حاصل می شود (گلابچی ،1382 88) . یک سازواره طبیعی در مجموعه همبسته اش ، روی به وحدت و یکسانی ، ترکیب و همگونی دارد . در این جمع شدن ، کل دارای هویتی یگانه می شود و شخصیتی خاص ارائه می دهد ؛ فارغ از چگونگی ترکیب اجزایش ( حبیبی ، 1378 : 104) .

در انتها ذکر این نکته ضروری می نماید که ممکن است که همه خواص کشف شده ، در همه سازواره های طبیعی وجود نداشته باشد . همچنین یقیناً خواص دیگری در سازواره های طبیعی وجود دارد که این خواص از دو مرتبه اساسی در سازواره ها برخوردارند :

الف-خواصی که به واسطه آن عملکردی را درون و بیرون سازواره شامل می شود

ب-خواصی که از شکل ظاهری سازواره برداشت می شود .

به این دلیل است که خواص می توانند کارکردهای متفاوتی را در سطوح مختلف داشته باشند .