مشکلات روانشناختی

جئون (1992) برای کتابدرمانی، چهار مرحله در نظر میگیرد. این چهار مرحله، فرایندی است که کودک در تعامل با کتاب طی مینماید. مراحل کتابدرمانی، به شرح زیر است:
شناسایی یا همانندسازی: کودک باید بتواند با کمک کتابدار، منابع اطلاعاتی مورد نیاز خود را شناسایی و گزینش کند. اگر کودک و کتاب از سازگار خوبی برخوردار باشند، کودک میتواند خود را به جای شخصیت اصلی داستان قرار دهد. او ممکن است بتواند برای افراد خانواده و دوستانش نیز در میان شخصیتهای کتاب، همانندهایی بیابد. چنانچه کودک و قهرمان داستان در بسیاری از خصوصیات مانند سن، جنس، نژاد، احساسات و مشکلات اشتراک داشته باشند، او میتواند خود را به عنوان شخصیت داستان مجسم کند و از این طریق، انگیزهها و تعارضهای او را تجربه کند. از اهداف درمانی این همانندسازی، این است که کودک بتواند از طریق خواندن مشکلات دیگران و تمرین ذهنی برای شناختن و حل مشکلات خود بدون کمک دیگران بهره جوید.
در نتیجهی همانندسازی، کودک نه تنها در انگیزهها و تعارضهای شخصیتهای داستان سهیم میگردد، بلکه داستان بخشی از تجربههای شخصی او میشود. کودک با شخصیتهای داستان همانندسازی میکند و بدین ترتیب در تصور خود، هیجانها، اندیشهها و رفتارهای آنها را تجربه میکند. طی کردن مرحلهی پیش از پالایش و بصیرت که در نهایت، به حل مسأله و تغییر مثبت منجر میشود، ضروری است. کودک، با طی این مراحل میتواند به راههای گوناگون حل مسأله بیندیشد. راه مناسب، باید درست مانند قهرمان داستان تعارضها را برطرف کند.
تخلیهی هیجانی یا پالایش روانی: در این مرحله کودک، جزییات بیشتری از شخصیت خود را کشف کرده، به ابراز هیجانها و تخلیهی تنشها، بهمنظور کشاندن احساسها و هیجانهای مخفی و کنترل شدهی خود به قسمت آگاه ذهن اقدام میکند؛ در نتیجه، تنشهای خود را کاهش میدهد. در واقع خواندن داستانها، آغازی برای آشکار ساختن پیچیدگیهای شخصیتی پنهان کودک و پالایش روانی او میباشد. لذا در این مرحله کودک بستر مناسبی برای تخلیهی هیجانهای خود مییابد.
بینش: کودک، به مدد همذاتپنداری با شخصیتهای کتاب و فرافکنی هیجانها، اندیشهها و اعمال خود، میتواند مشکلاتش را بهتر و درستتر تحلیل کند. با این شیوه کودک میتواند شباهت میان مسایل قهرمان داستان با مسایل خود را کشف کند و تعارضهای خود را بشناسد. چنین تحلیلهایی، غالباً به افزایش خودآگاهی و درک عمیقتر از خود، در ارتباط با دیگران منجر میشود. فرایند تعامل میان تضادها و مقایسهها به کودک نوعی آگاهی میدهد که ممکن است مبنا و اساس تصمیمگیری او را فراهم کند. در این مرحله کودک میان خود و قهرمان اصلی داستان یا واقعه ارتباط برقرار مینماید و شرایط موجود در داستان را در مورد زندگی خود اجرا میکند و خود را به جای قهرمان اصلی داستان میگذارد و راهحلهای ممکن را جستوجو
مینماید. کودک، با قهرمان اصلی داستان و فراز و فرودهای داستان ارتباط برقرار میکند و دانش کسب شدهی جدید را در جهان واقعی در مورد خودش به کار میگیرد. در این مرحله کودک با کمک همانندسازی از طریق پالایش روانی و تخلیهی هیجانها و اندیشههای درونی، مشکلات خود را بهتر تجزیه و تحلیل مینماید. چنین تحلیلهای روانشناختی باعث افزایش خودآگاهی، خودشناسی، درک عمیقتر از خود، اعتماد به نفس، دیگرشناسی و ارتباط با دیگران شده، در نتیجه فرد به اصلاح رفتار و اعمال خود میپردازد.
عمومیّت یا جهانشمولی: در این مرحله کودک متوجه میشود که مشکل او منحصر به فرد و حلنشدنی نیست، بلکه وی قادر است با کمک روشهای مختلف و مؤثر بر مشکلات خود غلبه کرده، احساس انزوای خود را کاهش دهد.
2-3-8. اصول انتخاب منابع کتابدرمانی
در این بخش، اصول انتخاب کتاب مناسب برای فرایند کتابدرمانی از دیدگاه افراد مختلف بیان میشود. هاک (1976) ویژگیهای کتاب مناسب برای کتابدرمانی را به این صورت بیان میکند که کتاب باید به خواننده کمک کند تا او بتواند:
اطلاعات و دانش روانشناسی و فیزیولوژی رفتار انسان را فرا بگیرد.
خود را بشناسد.
به علایقی خارج از خود، دست یابد.
تنشهای خود را به طور هدایت شدهای تخلیه کند.
با شخصیتهای کتاب همانندسازی کند.
بینش تازهای نسبت به رفتارهای خود به دست آورد.
پاردک و پاردک (1984) و روبین (1978) شش اصل را برای گزینش کتاب مناسب در فرایند کتابدرمانی در نظر میگیرند:
به عنوان کتابدرمانگر از منابعی استفاده کنید که با آنها آشنایی دارید.
مراقب طول منابع باشید و از به کار بردن متنهای پیچیده و مفصل خودداری کنید.
مضمون کتابهای انتخابی با مشکلات روانشناختی خواننده مرتبط باشد.
میزان توانایی خواندن کودک را در نظر بگیرید.
در انتخاب کتاب، سن کودک را در نظر بگیرید.
منابع انتخاب شده احساسات و عواطف خواننده را بیان کند.
جالانگو (1983) نیز در کتابش، سؤالاتی را دربارهی انتخاب کتاب در فرایند کتابدرمانی کودکان بیان میکند:
آیا کودک میتواند با شخصیتهای داستان همانندسازی کند؟