قرآن کریم

13-1) مفهوم دعا در کاربرد قرآنی:
«دعا»ومشتقات آن 212 باردر معانی مختلف در قرآن کریم بکار رفته است(روحانی،1/426).
واژه دعا، در نوزده آیه،بیست بار در قرآن آمده است با بررسی واژه دعا در آیات با توجه به سبک وسیاق و فرهنگ قرآنی،کاربرد این واژه را می توان در معانی مختلف چون خواندن و طلب کردن چیزی و درخواست و… یافت.
بر اساس کتاب و شرح و تفسیر لغات قرآن،در اصل این واژه دارای معنی وسیعی است که در آیه 49 فصّلت به معنای طلب کردن چیزی آمده است.
آیه می فرماید:« (( (((((((( (((((((((( ((( (((((((( (((((((((( »(فصلت/49).
(انسان از درخواست خیر خسته نمی شود) و در آیه 51 همین سوره می خوانیم: ولی هرگاه مختصر ناراحتی به او برسد تقاضای فراوان و دعای مستمر برای برطرف شدن آن می کند.« (((((((( ((((((((((( ((((( (((((((((( (((((((( ((((((( (((((((((((( ((((((( (((((( ((((((( ((((( (((((((( ((((((( » (فصلت/51)، (و چون انسان را نعمت بخشیم روی برتابد و خود را کنار کشید، و چون آسیبی بدو رسد دست به دعای فراوان بردارد).
و آقای قرشی در قاموس قرآن در خصوص مفهوم دعا در قرآن اظهار داشته اند:
« در دعا به معنی خواندن و حاجت خواستن و استمداد و گاهی مطلق خواندن از آن منظور است مثل«(((((( (((((((((( (((((((((( (((( (((((((( » (نوح/6).
دعوت من جز بر گریزشان نیافزود و گاهی مراد همان درخواست واستمداد است مثل«(((((((((( (( ((((((( (((((( ((( ((((( (((((((((( (((((((((((( ((((((((((( ( (((( (((((( ((((((((( ((((((((((( » (ابراهیم/39) .
(ستایش خدای را که در وقت پیری،اسماعیل و اسحاق را به من عطا کرد براستی پروردگار من شنونده ی دعاست) دَعْوَه نیز به معنی خواندن می باشد که آیات 186 بقره و 60 غافر این مطلب را بیان می کنند.
«((((((( (((((((( (((((((( (((((( (((((((( ((((((( ( ((((((( (((((((( (((((((( ((((( ((((((( ( (((((((((((((((((( ((( ((((((((((((((( ((( (((((((((( ((((((((((( »(بقره/186).
(و چون بندگان من از تو درباره ی من بپرسند،همانا من[ به آنها] نزدیکم و دعای دعاکننده را وقتی که مرا بخواند پاسخ می دهم،پس آنها نیز دعوت مرا اجابت کنند و به من ایمان آورند باشد که راه یابند).
«((((((( (((((((( ((((((((((( (((((((((( (((((( ( »(غافر/60)
(پروردگارتان گفته است: مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم).
از این دو آیه روشن می شود که هر کس خدا را بخواند حتماً خدا اجابت خواهد کرد و اینکه بیشتر دعاها به اجابت نمی رسند یا از آن است که اجابت آن صلاح بنده نیست و بنده نمی داند در این صورت دعا نیست که قبول شود بلکه نفرین است و یا اینکه اخلاص در دعا نیست چون خدا فرموده اذا دَعانی ـ اُدعونی تا انسان قطع از علایق مادی نکند و خدا را با اخلاص نخواند خدا را نخوانده است بلکه در حین دعوت به جاهای دیگر نیز تکیه نموده است وقتی که انسان خود را مضطر دید و از هر دری ناامید گردید و فقط به خدا روی آورد حتماً اجابت خواهد شد.« ((((( ((((((( (((((((((((( ((((( ((((((( (((((((((( ((((((((( (»(نمل/62) ،( یا] کیست[ آن کس که در مانده را چون وی را بخواند – اجابت می کند ، و گرفتاری را برطرف می گرداند.) مراد از مضطر آن است که راه علاج را از هر بسته ببیند و کلمه مضطر روشنگر اخلاص در دعاست.
بنابراین مطلبی که نباید از نظر دور داشت تلاش بعد از دعا و در وقت دعا است بیشتر مردم فکر می کنند که اثر دعا باید «من حیث لا یحتسب» باشد و ما کاری نکنیم و دعا بطور خرق عادت و یا نزدیک به آن مستجاب باشد نه بلکه باید پس از دعا و درحین دعا تلاش کرد و در پی وسیله بود تا خدای سبحان مقصود را برآورد چنانکه در آیه35 سوره مائده آمده«(((((((((((((( (((((((( ((((((((((((( » ( و به سوی او وسیله بجویید) گذشته از اینها اثر دعا نسبت به بنده ضروری و غیر قابل انفکاک است زیرا یادآوری خداوند و توجه به درگاه او و استمداد از کبربائیش سبب قرب است و این اثر پیوسته است(قرشی،2/245-344).
و خداوند عزوجل در سوره اعراف آیه55 طرز دعا خواندن و روش آن را آموزش داده است«((((((((( (((((((( ((((((((( (((((((((( ( ((((((( (( (((((( ((((((((((((((( » (پروردگار خود را آشکار و پنهان و با تضرع و زاری بخوانید(و تجاوز و بیداد نکنید) زیرا خداوند متجاوزان را دوست ندارد.) در این آیه مبارکه بندگان خود را امر به دعا کرده که باید دعا کنند و او را بخوانند(اُدْعُوا رَبَّکُمْ) اگر صیغه امر حقیقت در وجوب باشد در این صورت باید گفت دعا عبادتی است که باید آن را به قصد قربت مطلقه انجام داد بلکه بالاتر از آن یعنی نه تنها دعا یک عبادت است بلکه بر حسب برخی از روایات دعا مغز عبادت به شمارمی رود.(مجلسی،93/300) همانگونه که پیکر انسان ، بدون مخ ناپایدار است و بی ارزش، عبادت بدون دعا نیز نااستوارو بی ارزش خواهد بود و اما اگر صیغه امر حقیقت در وجوب نباشد در آن صورت دلالت بر مطلوبیت آن خواهد داشت که او را بخوانند و دعای درپیشگاه او را ترک ننمایند چنانکه در آیات دیگر نیز به استجاب و مطلوبیت آن اشاره شده است در همین سوره آیه 56 می فرماید:« ((((((((((( ((((((( ((((((((( (»،(و او را با بیم و امید بخوانید). و یا در سوره ی غافر آیه 14 می فرماید:« ((((((((((( (((( ((((((((((( (((( ((((((((( (((((( (((((( (((((((((((((( » (تنها خدا را بخوانید و دین را برای او خالص نمائید). و نیز در آیه 60و65 همین سوره و در بسیاری از آیات دیگر که خداوند بطور صریح یا اشاره از بندگان خواسته است او را بخوانند نه دیگری را که بر خلاف اخلاص و توحید است و نه اجازه داده است آن را ترک نمایند که بر خلاف اصل ایمان و اعتقاد خواهد بود بنابراین با توجه به آنچه اشاره گردید معلوم می شود که دعا یا واجب یا مستحب و یا حداقل مطلوب،مورد درخواست حضرت باری تعالی قرار گرفته است.
و همچنین در سوره هود در مورد درخواست نکردن چیزی را که نمی فهمد آمده است که نوح دعا کرد و از پ
روردگار خواست پسرش را از غرق شدن نجات دهد و به پروردگارش عرض کرد پروردگارا فرزندم از دودمان من است و وعده ی تو در مورد نجات دودمان من حق است و تو از همه ی حکم کنندگان برتری(پس فرزند مرا نجات ده).
خداوند به او فرمود: « ای نوح او از اهل تو نیست او فرد ناشایسته ای است پس آنچه را که از آن آگاهی نداشته باشم، اگر مرا نبخشی و بر من رحم نکنی حتماً از زیانکاران خواهم بود»(هود/45-46).
و در آیه 11سوره اسرا می فرماید:« انسان در اثر شتابزدگی و نادانی، و در دعاهای خود بدی ها را از خدا درخواست می کند همانگونه که خوبی ها را طلب می نماید».
در مجموع از آیات فوق اینگونه استفاده می شود که انسان در اثر ناآگاهی به بسیاری از مسائل، و دراثرعجله و شتابزدگی به جای خیر و نیکی، بدی را از خدا طلب می کند با این وصف اگر بنا بود خداوند همه ی دعاهای بندگان را که از روی ناآگاهی و شتابزدگی درخواست می کنند مستجاب نماید می بایست عذاب بر همه نازل کند، و این از رحمت خدا دور است.